Hoang tưởng lan rộng

Ngày 87. Căn hộ tầng 14, 7:30 sáng.

Khải mở điện thoại, thấy mười bảy thông báo. Không phải tin nhắn, không phải cuộc gọi nhỡ. Thông báo từ mạng xã hội, từ trang tin tức, từ diễn đàn. Cùng một chủ đề.

"Người vô hình sống trong nhà bạn."

Bài viết đầu tiên đăng lúc 22:14 tối qua, trên một nhóm kín có ba trăm nghìn thành viên. Tác giả ẩn danh, tài khoản mới, không ảnh đại diện. Nội dung: mô tả vụ BS05 ở khu tập thể Thanh Xuân, đúng ngày, đúng địa chỉ, đúng chi tiết. Có cả ảnh chụp camera hồng ngoại (chất lượng thấp, không rõ mặt nhưng rõ người), kèm dòng chữ: "Người này sống trong nhà một gia đình suốt 4 tháng. Không ai biết. Không ai nhớ. Công an đã bắt. Nhưng có bao nhiêu người như vậy đang ở trong nhà BẠN?"

Bài viết có bốn nghìn lượt chia sẻ trong tám tiếng.

Khải đọc xong, đặt điện thoại xuống. Đi pha cà phê. Đứng trước bức tường điều tra, ly cà phê đen trên tay, uống một ngụm. Nghĩ.

Ai rò rỉ? Không phải Thư, Thư kiểm soát thông tin nghiêm ngặt. Không phải hai cảnh sát hỗ trợ, họ không có ảnh camera (chỉ anh Toàn có). Anh Toàn? Có thể. Ông ta sợ, không hiểu chuyện gì, và mạng xã hội là nơi người sợ đến để tìm người cùng sợ. Hoặc ai đó khác ở khu tập thể biết, hàng xóm nghe, hàng xóm đăng. Hoặc, khả năng ít hơn nhưng đáng nghĩ: ai đó muốn thông tin này rò rỉ.

Tin nhắn Thư, 6:50:

"Đã biết. Bài viết trên nhóm 'Hà Nội Tôi Yêu'. Đang liên hệ admin xóa. Cấp trên gọi 8h sáng."

Và ba phút sau:

"Không xóa được. Đã lan sang Twitter, TikTok, 2 diễn đàn. Video camera bị cắt ghép thành clip 30 giây, có nhạc nền kinh dị, 200k lượt xem."

Khải nhắn lại:

"Đừng cố xóa. Không thể. Xử lý hậu quả thay vì ngăn nguyên nhân."

Đặt điện thoại xuống. Mở laptop, xem phản ứng trên mạng. Mười phút đủ để hiểu: hoảng loạn đang ở giai đoạn hai, quá mức chia sẻ, chưa đến mức hành động.

Bình luận: "Kiểm tra nhà ngay! Tủ quần áo, phòng chứa đồ, gầm giường!" Chia sẻ: "Mình ở Thanh Xuân, đúng khu đó, sợ quá." Phản bác: "Tin giả, làm gì có người vô hình, bọn câu view." Phản phản bác: "Có video mà, mắt anh mù à?" Và xen giữa: những câu chuyện cá nhân, nửa thật nửa bịa, mỗi câu chuyện tạo thêm một lớp sợ hãi.

"Nhà tôi cũng bị mất đồ ăn, tôi nghĩ chuột..."

"Em thấy bóng người trong gương phòng tắm lúc 3 giờ sáng, quay lại không thấy."

"Cháu hàng xóm nói có chú ngồi trên ghế nhà cháu, nhưng mẹ cháu không thấy."

Mỗi bình luận tích thêm một viên gạch vào bức tường hoang tưởng tập thể. Phần lớn là tưởng tượng, hiệu ứng ám thị: khi biết khái niệm "người vô hình" tồn tại, mọi thứ bình thường đều trở thành bằng chứng. Tiếng lạ ban đêm, đồ đạc di chuyển, cảm giác bị nhìn. Những thứ mà bộ não bỏ qua hàng ngày bỗng nhiên trở thành tín hiệu nguy hiểm.

Nhưng trong đám bình luận, có bao nhiêu là thật? Bao nhiêu "cảm giác bị nhìn" thực sự là đang bị nhìn? Khải không biết. Không ai biết. Và đó là vấn đề: khi sự thật và hoang tưởng trộn lẫn, cả hai đều mất giá trị.

Điện thoại reo. Thư.

– Sáng nay họp nội bộ. Cấp trên yêu cầu phát ngôn bác bỏ: "Tin giả, không có bằng chứng về hiện tượng người vô hình." Tôi phải đọc.

– Cô sẽ đọc?

Im lặng hai giây. Rồi Thư:

– Tôi sẽ đọc. Vì bây giờ chưa phải lúc.

– Đồng ý.

– Nhưng tôi ghét.

– Tôi biết.

Cúp máy. Khải đặt điện thoại xuống, ngồi vào ghế, nhìn màn hình laptop. Tin từ trang mạng lớn nhất: "Cộng đồng mạng hoang mang vì video 'người lạ sống trong nhà', công an bác bỏ." Tin thứ hai: "Xu hướng lắp camera giám sát tăng 300% trong 24 giờ tại Hà Nội." Tin thứ ba: "Chuyên gia tâm lý: hoang tưởng tập thể và hiệu ứng lan truyền thông tin sai."

Khải đọc tin thứ ba. Chuyên gia tâm lý trả lời phỏng vấn: "Khi một câu chuyện kỳ lạ lan truyền, não người bắt đầu tìm bằng chứng xác nhận thay vì phủ nhận. Đó là thiên kiến xác nhận. Không có gì bất thường, chỉ là phản ứng tâm lý bình thường trước thông tin kích thích."

Đúng. Về mặt khoa học, đúng hoàn toàn. Và đó là lý do vụ này nguy hiểm: mọi phản ứng của công chúng đều có thể giải thích bằng tâm lý học thông thường. Hoang tưởng tập thể, thiên kiến xác nhận, hiệu ứng lan truyền. Không cần BLINDSPOT, không cần blind subject, không cần gì ngoài tâm lý con người. Bất kỳ chuyên gia nào, bất kỳ cơ quan nào, đều có thể bác bỏ mọi thứ bằng một từ: hoang tưởng.

Và họ sẽ đúng, trừ khi có bằng chứng cứng.

Bằng chứng mà Khải có: lời kể của Đức (không tài liệu), dữ liệu Phong lấy lén (không hợp pháp), ảnh nửa mặt 00 (không đủ pháp lý), video anh Toàn về BS05 (đang bị gọi là tin giả). Tất cả đều thật. Không gì đủ cho tòa.

Khải đóng laptop. Đứng dậy, đi đến bức tường điều tra. Nhìn sơ đồ: BLINDSPOT ở giữa, các nhánh tỏa ra. Ở góc mới, anh viết thêm: "Ngày 87 — thông tin rò rỉ. MXH hoang tưởng. CSCA bác bỏ. Cửa sổ hành động thu hẹp."

Cửa sổ hành động. Thuật ngữ Khải dùng trong phân tích hành vi: khoảng thời gian giữa lúc tình huống xuất hiện và lúc tình huống mất kiểm soát. Trước ngày 87, cửa sổ mở: Khải và Thư điều tra không ai biết, Hạo biết nhưng chưa phản ứng mạnh, 00 quan sát nhưng chưa hành động. Bây giờ, thông tin trên mạng, cảnh sát phải phát ngôn, Hạo sẽ đọc tin (nếu chưa), và 00 cũng sẽ biết. Mọi người đều biết mọi người biết. Cân bằng cũ vỡ.

Và khi cân bằng vỡ, mỗi bên sẽ hành động để bảo vệ vị trí. Hạo sẽ xóa dấu vết. Cảnh sát sẽ đàn áp tin đồn. 00 sẽ... Khải không đoán được 00.

Anh lấy điện thoại, nhắn Thư:

"Cần gặp hôm nay. 3 việc: (1) Truy nguồn rò rỉ, nếu không phải Toàn, ai có video? (2) Bảo vệ Phong, nếu VH biết Phong lấy dữ liệu, Phong gặp nguy. (3) Tiếp cận TĐK trước khi VH biết chúng ta biết TĐK."

TĐK: Trần Đình Khánh, cựu thứ trưởng, người ký chuyển giao 00 năm 2003. Thư xác nhận ông ta còn sống, nhà ở Cầu Giấy. Đó là mảnh ghép tiếp theo, mảnh ghép có thể cho bằng chứng cứng nếu Khánh chịu nói.

Tin nhắn Thư:

"Họp xong 9h30. Phát ngôn đã đọc — 'không có bằng chứng'. Đội truyền thông đang xử lý MXH. Nội bộ: Hùng hỏi tôi vụ BS05 ai rò rỉ, tôi nói đang xác minh. Gặp trưa ở quán cũ.

Phong gọi tôi lúc 7h. Sợ. Nói có người lạ đứng trước cửa nhà đêm qua. Có thể paranoia (Phong dễ lo), có thể không."

Khải đọc dòng cuối hai lần. Phong, kỹ thuật viên giám sát, người sao lưu dữ liệu mật NeuroVita ra ổ cứng ngoài. Nếu Hạo biết Phong, Phong không chỉ mất việc. Hợp đồng hai trăm tỷ có điều khoản bảo mật nghiêm ngặt, vi phạm là hình sự. Và nếu ai đó đứng trước cửa nhà Phong đêm qua, có thể là cảnh cáo, có thể là 00 (hung thủ đã đến nhà Đức), có thể là nhân viên an ninh NeuroVita.

Khải nhắn lại:

"Phong cần rời nhà. Nói Phong mang ổ cứng ngoài đến chỗ an toàn, không phải sở, không phải nhà Đức. Một chỗ mà VH không liên hệ được. Nếu Phong không chịu, tôi sẽ nói chuyện."

Gửi. Nhìn ra cửa sổ. Sáng, trời trong, thành phố dưới chân bình thường. Xe cộ, người đi bộ, tiệm cà phê mở cửa. Bình thường. Nhưng trên điện thoại của hàng triệu người, bài viết "Người vô hình sống trong nhà bạn" đang lan, và mỗi lượt chia sẻ là thêm một người nhìn quanh nhà mình, nhìn tủ quần áo, nhìn phòng chứa đồ, và tự hỏi: Có ai ở đó không?

Hoang tưởng. Nhưng hoang tưởng có nền tảng thật. Và đó là loại hoang tưởng nguy hiểm nhất, vì không ai bác bỏ được hoàn toàn: "Không, chắc chắn không có ai trong nhà bạn" là câu mà không ai dám nói tuyệt đối, vì đã có ít nhất một lần có. BS05, khu tập thể Thanh Xuân, bốn tháng.

Khải uống hết ly cà phê. Đặt ly vào bồn rửa. Đi ra cửa.

Trên đường đến quán, anh đi ngang một cửa hàng điện tử ở phố Bà Triệu. Biển hiệu: "Camera an ninh gia đình, lắp đặt trong ngày." Hàng dài, khoảng mười lăm người, đứng đợi trước cửa. Một số cầm điện thoại, đang xem video BS05. Một số nói chuyện, giọng thấp, lo lắng. Nhân viên cửa hàng bận rộn, gương mặt vừa mệt vừa vui vì doanh số.

Khải đi qua, không dừng. Nhưng anh nhìn mười lăm gương mặt đó, mỗi gương mặt một dạng sợ hãi: sợ mơ hồ, sợ cụ thể, sợ vì tin, sợ vì không tin hẳn. Không ai trong số họ biết BLINDSPOT là gì. Không ai biết bảy blind subjects đang ở đâu. Họ chỉ biết rằng có ai đó sống trong nhà người khác mà không ai biết, và điều đó đủ để xếp hàng mua camera.

Camera sẽ ghi hình. Nhưng ghi hình ai mà não người xem không nhận ra? Camera ở ngân hàng ABT ghi rõ BS06, quản lý Phúc xem rồi quên trong ba mươi giây. Camera ở công viên ghi rõ 00, AI nhận diện cho kết quả bằng không. Camera không phải giải pháp. Nhưng nó cho người ta cảm giác kiểm soát, và cảm giác kiểm soát là thứ BLINDSPOT đã lấy đi mà không ai biết.

Khải đi tiếp, rẽ qua phố Trần Hưng Đạo, qua khu quán ăn sáng. Người đàn ông bán phở đầu ngõ đang dọn bàn, mắt dõi theo điện thoại đặt trên kệ, video đang phát. Khải nghe loáng thoáng: "...sống trong nhà bốn tháng mà không ai biết..." Người bán phở lắc đầu, quay lại công việc. Nhưng tay ông ta lau bàn chậm hơn, mắt liếc ra cửa nhiều hơn.

Thông tin lan như sóng trong nước: từ mạng xã hội vào đời thường, từ màn hình vào bàn ăn sáng, từ bình luận vào cuộc trò chuyện giữa hàng xóm. Và mỗi lần lan, nó biến dạng: "có người sống trong nhà" thành "có người vô hình", "công an đã bắt" thành "công an che giấu", "một vụ" thành "hàng trăm vụ." Méo dạng là bản chất của truyền miệng, nhưng méo dạng khi nền tảng là sự thật tạo ra thứ nguy hiểm hơn tin giả thuần túy. Nó tạo ra nửa sự thật, và nửa sự thật bất khả bác bỏ.

Khải rẽ vào quán cà phê đầu phố Nguyễn Du, quán cũ, ghế gỗ, nóng, quạt trần chậm. Ngồi góc trong, đợi Thư.

Trên điện thoại, bài viết đã đạt mười hai nghìn lượt chia sẻ. Bình luận mới nhất, hai phút trước: "Tối qua chồng tôi lắp camera phòng ngủ. Xem lại, 2 giờ sáng, có bóng đen qua cửa. Tim tôi muốn ngừng. Xem kỹ lại: là mèo. Nhưng 5 phút đầu tôi tin là người."

Hoang tưởng. Thật. Hoang tưởng. Thật. Đường ranh giữa hai thứ mỗi giờ mỗi mờ. Và đó chính xác là vấn đề: khi sự thật bị gọi là hoang tưởng, không ai tin; khi hoang tưởng có nền sự thật, mọi người tin quá mức. Cả hai đều có lợi cho Vũ Hạo.

Thư đẩy cửa quán bước vào, tóc buộc gọn, áo sơ mi trắng nhàu, mắt có quầng thâm nhẹ. Ngồi đối diện, đặt sổ tay lên bàn, không gọi đồ uống.

– Phong đã chuyển. Ổ cứng an toàn. Anh ta sợ, nhưng nghe.

Khải gật.

– Trần Đình Khánh.

Thư mở sổ tay, trang đánh dấu.

– Cầu Giấy, biệt thự đường Trần Đăng Ninh. Đã nghỉ hưu mười hai năm. Sáng tập thể dục ở hồ Nghĩa Tân, chiều ở nhà. Không mạng xã hội, không trả lời phỏng vấn kể từ khi nghỉ. Có một người giúp việc, một tài xế.

– Cách tiếp cận?

– Tôi đi. Danh nghĩa: kiểm tra lịch sử cư dân liên quan vụ NeuroVita, thủ tục hành chính. Không nhắc BLINDSPOT, không nhắc 00, không nhắc Đức. Xem phản ứng.

Khải nhìn Thư. Cô nói như đã lên kế hoạch từ trước, có thể từ đêm qua, có thể từ lúc đọc bài viết trên mạng. Thư không phải người chờ đợi. Thư hành động, rồi mới sợ.

– Đi sớm. Trước khi Hạo biết chúng ta biết Khánh.

– Chiều nay.

Khải gật. Uống cà phê, nhìn ra cửa sổ quán. Ngoài phố, hai người đi bộ dừng lại trước trụ đèn, nhìn điện thoại, rồi nhìn quanh. Mắt quét vỉa hè, quét hàng rào, quét bóng cây. Tìm kiếm. Sợ hãi.

Thành phố đang bắt đầu nhìn. Nhưng nhìn không có nghĩa là thấy.