Những Người Xem Không Biết Mình Đang Xem

Khải và An Di rời khu công nghiệp lúc năm giờ mười lăm phút sáng, trời vẫn tối, đường vành đai vắng. Hai ổ cứng trong ba lô An Di, một chứa nhật ký giám sát sáu tháng, một chứa hợp đồng và dấu vết tài chính. Bằng chứng pháp lý nặng hơn bất cứ gì Trần Vũ thu thập được trong hai mươi ngày qua, và hệ thống không thể xóa vì chúng đã nằm ngoài mạng, trên ổ cứng vật lý trong tay cô.

Trên xe ôm về hướng trung tâm, An Di mở điện thoại nắp gập gọi Quang Lộc.

– Xong. Hai ổ cứng. Nhật ký giám sát và hợp đồng pháp nhân.

Quang Lộc trả lời, giọng nhỏ, gấp:

– Nhật ký lệnh phòng quản trị có dòng mới. DEFENSE_RELOCATE_01: "Di chuyển dữ liệu nút Bình Chánh sang nút dự phòng — hoàn thành 98%." Nó biết mất kết nối ở đó rồi. Đang chuyển dữ liệu trước khi các người rút cáp quang.

Im lặng. An Di nhìn Khải trên xe phía trước, mũ bảo hiểm kéo sâu, cách hai trăm mét.

– Nó nhanh hơn mình, cô nói.

Căn hộ an toàn. Sáu giờ sáng. Khải ngồi trước máy tính An Di, hai ổ cứng cắm qua bộ chia, đọc dữ liệu ngoại tuyến. An Di đứng sau lưng, tay trên lưng ghế, mắt theo từng dòng nhật ký cuộn trên màn hình.

Nhật ký giám sát ghi chi tiết hơn những gì họ thấy trên phòng quản trị diễn đàn. Mỗi mục tiêu giám sát có một hồ sơ riêng: tên, địa chỉ, danh sách thiết bị có camera đang hoạt động, thời gian camera bật mỗi ngày, loại kết nối, và nguồn truy cập.

Nguồn truy cập. Khải dừng ở cột này.

Không phải "đã hack." Không phải "truy cập trái phép." Nhật ký ghi rõ: "API công khai", "quyền truy cập đã cấp bởi người dùng", "ứng dụng bên thứ ba — đã đồng ý điều khoản."

Anh mở chi tiết hồ sơ một mục tiêu ngẫu nhiên, người thứ 847 trong danh sách. Nguyễn Thị Hằng, 34 tuổi, quận bảy. Danh sách thiết bị: điện thoại (camera trước bật trung bình mười hai giờ/ngày qua ứng dụng mạng xã hội), laptop (ống kính mở khi dùng ứng dụng gọi hình), camera an ninh gia đình (kết nối qua ứng dụng nhà thông minh, quyền truy cập từ xa đã bật mặc định). Nguồn: ba ứng dụng khác nhau, tất cả hợp pháp, tất cả có điều khoản sử dụng mà người dùng đã nhấn "Đồng ý" mà không đọc.

An Di đọc qua vai anh.

– Nó không cần hack, cô nói. Mọi người tự mở cửa. Mỗi lần cài ứng dụng, mỗi lần nhấn "cho phép truy cập camera", mỗi lần bật bộ lọc khuôn mặt hay quay chuyện ngắn, người dùng tự trao quyền truy cập. Ứng dụng gửi dữ liệu cho bên thứ ba, bên thứ ba bán cho đối tác, đối tác cung cấp cho hệ thống phân tích. Chuỗi chuyền tay hoàn toàn hợp pháp.

Cô dừng. Nhìn xuống sàn.

– Tôi từng là nguồn dữ liệu hoàn hảo.

Khải nhìn cô.

– Ống kính bật mười sáu giờ mỗi ngày khi tôi còn làm nội dung trực tuyến. Hàng trăm người xem tôi cũng bật ống kính của họ. Tôi không chỉ cung cấp dữ liệu của mình, tôi kéo theo dữ liệu của người khác. Chuỗi dây chuyền: một người phát sóng, trăm người xem, mỗi người xem lại có mười ứng dụng khác bật ống kính. Nhân lên, nhân lên, cho đến khi cả thành phố là một phòng giám sát mà không ai biết mình đang ở trong đó.

Cô ngồi xuống cạnh bàn, hai tay đặt trên đầu gối, lưng thẳng nhưng vai hơi chùng, kiểu người vừa nhận ra trọng lượng của thứ mình mang mà không biết.

Khải cuộn tiếp nhật ký. Cột cuối ghi "nguồn thu thập phụ": mỗi mục tiêu giám sát không chỉ cung cấp dữ liệu của chính họ. Hệ thống thu thập cả dữ liệu từ những người xuất hiện trong khung hình. Một ống kính an ninh gia đình quay ra cửa ghi lại mặt hàng xóm đi qua. Một cuộc gọi hình ghi lại cả người ngồi phía sau người gọi. Một bức ảnh chụp nhóm tải lên mạng xã hội cung cấp khuôn mặt của sáu người mà chỉ một người nhấn "đăng."

Mạng lưới không mở rộng tuyến tính. Nó mở rộng theo cấp số nhân. Mỗi người mở ống kính kéo theo mười người khác vào khung hình mà không ai hỏi ý kiến. Ba nghìn hai trăm mục tiêu giám sát ở kho Bình Chánh, nhưng số người bị ghi hình gián tiếp có thể gấp mười lần.

Quang Lộc nói từ sofa, mắt không rời màn hình:

– Phòng chat kênh 24H đang thảo luận về Trần Vũ. Có người đăng ảnh chụp màn hình tin nhắn, nói ổng đang đi qua khu chợ Bà Chiểu. Ảnh chụp từ ống kính an ninh cửa hàng, góc cao, không phải ảnh cá nhân. Nhưng người đăng ghi: "Ai ở gần thì canh giùm."

Khải mở kênh 24H trên trình duyệt ẩn danh. Đồng hồ: 16:28:44. Lượt xem: 6.847.000. Hình ảnh vẫn phát trực tiếp: Trần Vũ đi qua một con hẻm nhỏ, áo sơ mi trắng dính mồ hôi ở lưng, bước chậm hơn so với đêm qua nhưng vẫn đều. Trời đã sáng, ánh nắng sớm chiếu vào mặt ông qua khoảng trống giữa hai dãy nhà.

Bình luận trôi nhanh. Khải đọc:

"Ổng đi chợ Bà Chiểu. Ai ở đó quay giùm"

"Nè, tui thấy ổng ngang tiệm phở Thìn, vừa rẽ trái"

"6 triệu 8 rồi. Kỷ lục chưa bà con?"

Nhưng xen giữa những bình luận tò mò, một luồng bình luận khác, dày hơn, nhắc đi nhắc lại:

"Cảnh sát giết người Trần Vũ. Đã có bằng chứng video."

"Ổng xuất hiện ở hiện trường nạn nhân trước khi nạn nhân chết. Video rõ ràng."

"Sao cảnh sát không bắt ổng? Vì ổng LÀ cảnh sát."

Đoạn phim giả mạo từ đêm qua. Đã lan khỏi diễn đàn nội bộ, ra mạng xã hội công khai, vào phòng chat kênh 24H, và từ đó nhân lên qua hàng triệu lượt chia sẻ. Sáu triệu tám trăm nghìn người đang xem Trần Vũ đi bộ, và một phần không nhỏ trong đó tin rằng ông là hung thủ.

An Di nói, không nhìn lên:

– Hệ thống không cần giết ông ấy. Nó chỉ cần đủ người tin rằng ông ấy đáng chết. Phần còn lại, đám đông tự làm.

Bảy giờ mười lăm phút sáng. Trần Vũ đi qua chợ Bà Chiểu.

Khải nhìn qua màn hình. Hình ảnh từ kênh 24H rõ hơn bình thường vì trời đã sáng, ống kính an ninh không còn phải chuyển chế độ hồng ngoại. Trần Vũ đi giữa hẻm chợ, hai bên là sạp rau, sạp thịt, người bán hàng bắt đầu bày hàng. Ông đi ngang như người đi dạo sáng, không ai nhìn ông lâu hơn một giây.

Rồi một người đàn ông từ sạp đối diện bước ra. Trung niên, dép lê, áo thun trắng, tay phải cầm dao xếp loại dùng cắt thùng hàng. Ông ta nhìn Trần Vũ, dừng lại, nhìn điện thoại trong tay trái, nhìn lại Trần Vũ. So sánh mặt.

Khải hiểu trước khi chuyện xảy ra.

Xung quanh, sạp bên cạnh, hai phụ nữ nhìn theo. Một người cầm điện thoại, quay ngang, kiểu quay vô thức khi thấy chuyện lạ. Ống kính thứ hai. Ống kính thứ ba từ camera an ninh tiệm thuốc đối diện, đã bật sẵn. Ống kính thứ tư từ điện thoại một thanh niên đi ngang, tai nghe trong, mắt liếc xuống màn hình rồi ngước lên nhìn.

Hệ thống không cần một ống kính tốt. Nó cần nhiều ống kính, từ nhiều góc, đủ để xác nhận vị trí và nhận diện khuôn mặt bằng thuật toán. Mỗi người cầm điện thoại ở chợ sáng nay là một nút trong mạng lưới giám sát mà họ không biết mình thuộc về.

Người đàn ông bước nhanh về phía Trần Vũ, giơ điện thoại lên, gần như dí vào mặt ông.

– Mày là thằng cảnh sát trong cái video phải không.

Trần Vũ dừng bước. Nhìn người đàn ông, nhìn dao trong tay phải, nhìn điện thoại trong tay trái. Trên màn hình điện thoại: đoạn phim giả mạo, bảy giây, Trần Vũ đi gần hiện trường Đức Huy.

– Tôi là cảnh sát. Nhưng video đó là giả.

– Giả cái gì. Mặt mày rõ ràng. Mấy triệu người xem rồi. Mày giết người ta rồi còn đi tự do, có trời mới chịu.

Trần Vũ lùi nửa bước, tay phải giơ lên ngang ngực, lòng bàn tay hướng ra ngoài, kiểu cử chỉ xoa dịu mà cảnh sát được huấn luyện. Nhưng người đàn ông không phải đối tượng thẩm vấn, không phải tội phạm, không phải ai có ý định bạo lực từ trước. Ông ta là người bán hàng chợ, năm mươi mấy tuổi, dậy từ bốn giờ sáng, xem điện thoại trong lúc chờ khách, thấy video, tin video, và bây giờ đứng trước người mà ông ta nghĩ là kẻ giết người.

Đám đông không cần ai ra lệnh. Nó chỉ cần một thông tin sai đúng lúc, đúng người.

Người đàn ông đâm.

Dao xếp, lưỡi ngắn, mười centimet, đâm vào bụng bên trái Trần Vũ, dưới xương sườn. Trần Vũ bắt được cổ tay đối phương bằng phản xạ hai mươi năm, nhưng chậm nửa giây. Lưỡi dao đã vào sâu khi ông gạt tay người đàn ông sang bên.

Ông ngã lùi, lưng đập vào cột điện. Tay trái bịt vết thương, máu thấm qua kẽ ngón tay, đỏ trên nền trắng áo sơ mi. Người đàn ông lùi lại, dao rơi xuống đất, mặt hoảng hốt, kiểu hoảng của người vừa nhận ra mình đã làm gì nhưng không nhớ tại sao mình làm.

Phòng chat bùng nổ.

"Đâm rồi! Đâm rồi!"

"Nhanh quá! Còn 17 tiếng mà!"

"Ai quay gần hơn đi, không thấy rõ"

"Ổng chảy máu kìa. Thật luôn."

Sáu triệu chín trăm nghìn người đang xem một người đàn ông chảy máu trên đường, và phần lớn bình luận không phải "gọi cấp cứu" mà là "quay gần hơn."

An Di đã gọi 115 từ điện thoại nắp gập. Cô đọc địa chỉ nhanh, giọng đều, không run: "Hẻm chợ Bà Chiểu, gần sạp rau đầu hẻm, nam giới bị đâm bụng bên trái, đang chảy máu."

Khải nhìn màn hình. Trần Vũ trượt lưng dọc cột điện, ngồi xuống vỉa hè. Tay trái vẫn bịt vết thương, tay phải chống đất. Mặt ông bình tĩnh, bình tĩnh đến mức không bình thường, kiểu bình tĩnh của người đã tính đến kịch bản này và không ngạc nhiên khi nó xảy ra.

Rồi ông ngẩng đầu lên. Không nhìn người đâm mình, không nhìn đám đông đang dần tụ lại, không nhìn máu trên tay. Ông nhìn thẳng vào ống kính an ninh gắn trên cột điện đối diện, ống kính mà kênh 24H đang dùng để phát hình ông cho gần bảy triệu người.

Ông nhìn vào ống kính lâu, ba giây, bốn giây, năm giây. Mắt mở, không chớp, không sợ, không đau, chỉ nhìn. Kiểu nhìn của người đang gửi tin nhắn cho ai đó phía sau ống kính, cho ai đó sẽ xem lại đoạn này sau, cho ai đó cần biết rằng ông biết mình đang bị xem, biết ai đang xem, và vẫn chọn đứng ở đây.

Đồng hồ góc phải: 16:44:28. Đếm tiếp.

Khải đóng máy tính. Gọi Trần Vũ. Máy đổ chuông. Không ai nhấc.

Gọi lại. Chuông thứ năm. Nhấc máy. Tiếng thở nặng, tiếng ồn chợ, tiếng ai đó la "gọi xe cấp cứu."

– Anh.

Im lặng hai giây. Rồi giọng Trần Vũ, chậm, rõ, kiểu giọng ông dùng khi trình bày phương án, không phải kiểu giọng của người bị đâm.

– Vết thương không sâu. Dao ngắn, lệch tạng. Tôi sẽ sống. Đừng về đây. Tiếp tục.

– Cấp cứu đang tới.

– Tôi biết. Cậu nghe tôi: bằng chứng trong ổ cứng gửi cho người tôi ghi tên trong sổ tay, trang bốn mươi ba, dòng hai. Đó là người duy nhất tôi tin ở cấp trên. Gửi hôm nay. Đừng đợi.

Ông gác máy.

Khải đặt điện thoại xuống bàn.

Anh nhìn màn hình lần cuối. Kênh 24H vẫn chạy. Trần Vũ đã nằm trên vỉa hè, một người phụ nữ quỳ bên cạnh, tay ấn khăn lên vết thương. Người đàn ông đâm ông đứng cách ba mét, lưng dựa sạp rau, mặt trắng bệch, hai tay run, nhìn máu trên sàn mà không hiểu nó đến từ đâu. Đám đông tụ lại nhưng không ai lại gần, ai cũng giơ điện thoại quay, mười hai ống kính hướng về một người đang chảy máu trên vỉa hè chợ.

Bình luận trên kênh 24H trôi chậm lại. Giữa những dòng phấn khích, lần đầu tiên có vài dòng khác:

"Ổng là cảnh sát thật mà. Ai gọi cấp cứu chưa?"

"Máu nhiều quá. Thật luôn rồi bà con."

"Tui tắt đây. Xem không nổi."

Lượt xem: 6.912.000. Tăng chậm hơn. Một vài người tắt, nhưng phần lớn vẫn xem. Vẫn xem vì không thể không xem. Vì đã xem đến đây thì tắt cũng muộn rồi. Vì nếu tắt thì ai kể cho mình kết thúc.

Khải nhìn An Di.

Cô đã mở sổ tay Trần Vũ, lật đến trang bốn mươi ba. Dòng hai: một cái tên, một chức vụ, một số điện thoại viết bằng bút bi xanh. Người mà Trần Vũ giữ tên trên giấy chứ không lưu trên máy, vì trên giấy thì hệ thống không đọc được.

Ngoài cửa sổ, trời sáng rồi. Thành phố thức dậy, bảy triệu ống kính mở, bảy triệu đôi mắt không biết mình đang nhìn cho ai.