Chương 41: Lỗ

Cuốn sổ nợ nằm trên bàn từ sáng, bìa nhựa xanh đã sờn, góc cong, nét chữ mẹ viết bằng bút bi xanh, nét nhỏ, đều, nét người ghi chép cẩn thận nhưng không muốn ai đọc.

Nhật ngồi ở bàn ăn trong nhà, nắng tháng tám xiên qua cửa sổ nhỏ chiếu lên mặt sổ, chiếu lên những dòng tên, ngày, số tiền. Ban ngày quán đóng cửa, ghế nhựa xếp chồng, bạt xanh buộc gọn, đèn sodium tắt, con hẻm yên tĩnh chỉ có tiếng xe máy thỉnh thoảng chạy qua ngoài đầu hẻm và tiếng quạt trần quay chậm trên đầu. Mẹ ngủ trưa trên gác, tiếng thở đều vọng xuống nhẹ qua sàn gỗ mỏng. Nhật mở sổ, đọc từ trang đầu.

Cậu không định đọc. Sáng nay cậu định tính lại tiền chợ tháng này, vì hôm qua mua thêm sườn heo giá tăng, vì tuần trước thay bình gas mới, vì tháng trước mẹ nhập viện hai đêm mà quán vẫn mở, vẫn bán, vẫn nấu, tiền vào nhưng tiền ra nhiều hơn. Cậu muốn tính cho rõ, tính kiểu người làm IT ba năm, kiểu quen nhìn bảng tính, quen biết lãi lỗ. Nhưng rồi cậu mở ngăn kéo bàn bếp tìm hóa đơn điện, và cuốn sổ nợ nằm ở đó, nằm dưới tập hóa đơn, nằm im lặng, và cậu cầm lên.

Trang một. Dòng đầu tiên viết từ bao giờ không rõ, mực đã nhạt, ngày tháng không ghi năm: "Chú Hùng, xe ôm, 35k, canh sườn. Nói lúc nào có trả cũng được." Không gạch. Dòng thứ hai: "Cô Hoa, y tá ca đêm, 70k, 2 phần mang đi." Có gạch, bút đỏ, gạch nhẹ, gạch không nỡ gạch mạnh. Dòng thứ ba: "Anh Nam, bảo vệ bãi xe, 35k." Không gạch. Dòng thứ tư, thứ năm, thứ sáu, thứ bảy.

Nhật lật trang. Trang hai, trang ba, trang tư. Nét chữ mẹ đều đặn, mỗi dòng một người, mỗi dòng một đêm ai đó ăn cơm mà không đủ tiền, hoặc ăn cơm mà mẹ không lấy tiền, hoặc ăn cơm mà mẹ nói "lúc nào có trả cũng được" rồi người ta không quay lại nữa. Có những dòng gạch bằng bút đỏ, gạch nhẹ, nghĩa là đã trả. Có dòng ghi "0đ" bên cạnh, nghĩa là mẹ không tính tiền từ đầu. Có dòng ghi tên Vy, đã gạch, bút đỏ, Nhật nhớ đêm cậu tự tay gạch dòng ấy khi Vy trả hai mươi lăm nghìn.

Bảy mươi ba dòng. Cậu đếm, vì cậu là người quen đếm, quen đo, quen biến mọi thứ thành số. Bảy mươi ba dòng tên, trong đó mười sáu dòng gạch, năm mươi bảy dòng chưa gạch. Năm mươi bảy người ăn cơm ở quán mẹ mà chưa trả, hoặc mẹ không muốn họ trả, hoặc họ biến mất vào đêm Hà Nội và không quay lại nữa. Năm mươi bảy dòng, mỗi dòng ít nhất ba mươi lăm nghìn, có dòng bảy mươi nghìn (hai phần), có dòng một trăm lẻ năm nghìn (ba phần, ghi "cho cả gia đình"). Cậu cộng, cộng nhanh, cộng bằng thói quen, và con số hiện ra rõ ràng, lạnh, chính xác.

Hai triệu bốn trăm nghìn.

Hai triệu bốn trăm nghìn đồng người ta nợ quán, hoặc quán cho không, hoặc mẹ tự quyết định rằng bữa cơm ấy không cần trả tiền. Con số ấy không lớn nếu nhìn một lần, nhưng Nhật biết: quán bán mỗi đêm khoảng hai mươi đến ba mươi phần cơm, mỗi phần ba mươi lăm nghìn. Doanh thu một đêm, tối đa, một triệu lẻ năm chục. Một tháng, ba mươi triệu, nếu đêm nào cũng đông. Nhưng không phải đêm nào cũng đông. Có đêm mười phần, có đêm mười lăm, có đêm mẹ nhập viện và Nhật bán một mình thì mười hai phần. Trung bình, cậu ước hai mươi triệu một tháng.

Rồi cậu tính chi. Gạo, thịt, rau, gia vị: mười hai triệu. Gas: một triệu hai. Điện: tám trăm nghìn. Nước: ba trăm. Tiền sửa sang lặt vặt, tiền thay bóng đèn, tiền mua bát mới thay bát mẻ, tiền khăn bàn, tiền túi đựng cơm mang đi: năm trăm nghìn. Tổng chi, xấp xỉ mười lăm triệu.

Lãi năm triệu. Một tháng. Hai mẹ con. Lãi năm triệu mà trong đó có hai triệu bốn trăm nghìn người ta nợ chưa trả, có những đêm mẹ cho không, có những đêm mẹ nấu thêm phần dư cho ai đó tới muộn mà không ai tới, phần cơm ấy đổ đi hoặc mẹ ăn sáng hôm sau. Trừ đi, trừ nợ xấu, trừ cơm dư, trừ những lần cho miễn phí, lãi thực tế mỗi tháng: hai triệu rưỡi. Hoặc ít hơn. Hoặc có tháng không lãi. Hoặc có tháng lỗ.

Nhật đóng sổ. Đặt xuống bàn. Nhìn bìa nhựa xanh sờn, nhìn vết mực loang ở góc, nhìn sợi dây thun mẹ buộc ngang giữ sổ không mở. Cậu ngả lưng vào ghế, nhìn lên trần nhà, trần cũ, vôi ngả vàng, có vết ẩm hình bản đồ ở góc. Quạt trần quay chậm, gió nhẹ, mùi nhà cũ, mùi gỗ mọt, mùi vôi, pha mùi canh sườn tối qua vẫn vương trong bếp.

Mẹ xuống cầu thang lúc ba giờ chiều, tóc hơi rối, dép lê quen, tạp dề chưa mặc. Mẹ đi thẳng vào bếp, mở tủ lạnh lấy nước, uống chậm, rồi ngồi xuống ghế đối diện Nhật. Nhìn cuốn sổ trên bàn. Nhìn Nhật. Không hỏi.

Nhật nhìn mẹ. Tay bà đặt trên bàn, tay nhỏ, chai sạn, ngón trỏ có vết bỏng cũ từ lâu lắm, vết sẹo mờ, vết người đứng bếp mười mấy năm. Mắt bà bình thản, mắt người biết con mình vừa đọc gì, biết con mình vừa tính gì, và biết con mình sắp hỏi gì.

– Mẹ.

– Ừ.

– Quán đang lỗ.

Mẹ nhìn cậu, nhìn thẳng, nhìn không tránh, nhìn không ngạc nhiên. Gật nhẹ.

– Biết.

Biết. Một chữ, và trong chữ ấy Nhật nghe thấy: mẹ không phải không biết tính. Mẹ tính giỏi hơn cậu, tính bằng bàn tay chai sạn đong gạo mỗi chiều, tính bằng cách nêm canh vừa đủ muối vừa đủ đường, tính bằng cách mua thịt đúng hàng, đúng giá, không bao giờ mua đắt. Mẹ biết quán lỗ. Mẹ biết từ lâu rồi. Và mẹ vẫn mở.

– Lỗ bao lâu rồi mẹ?

Mẹ uống nước, đặt cốc xuống, tay xoay cốc nhẹ trên mặt bàn gỗ, tiếng sành chạm gỗ khẽ.

– Năm ngoái cũng lỗ. Năm kia cũng lỗ. Có tháng huề, có tháng lỗ. Mẹ lấy tiền tiết kiệm bù.

– Tiết kiệm còn bao nhiêu?

Mẹ im lặng. Lâu. Không phải im vì giấu, mà im vì số ấy nhỏ, nhỏ hơn cậu nghĩ, và nói ra thì cậu sẽ lo, và mẹ không muốn cậu lo.

– Đủ.

– Mẹ...

– Đủ để mở quán. Mẹ tính rồi.

Nhật nhìn mẹ, nhìn đôi mắt bà, mắt hiền, mắt người đã quen giấu mệt, giấu đau, giấu lỗ, giấu tất cả những thứ nặng để con mình không phải gánh.

Cậu nghĩ đến ba năm làm IT, lương mười lăm triệu một tháng, chi tiêu hết, không gửi mẹ đồng nào vì nghĩ mẹ ổn, mẹ có quán, mẹ bán được. Nghĩ đến những đêm cậu ngồi trong phòng máy lạnh ở Cầu Giấy, nhìn màn hình, code chạy sai, đầu trống rỗng, trong khi ở đây, trong con hẻm nhỏ này, mẹ đứng bếp một mình từ mười giờ đêm đến bốn giờ sáng, nấu cơm, bán cơm, cho nợ, cho không, lỗ, bù, lỗ tiếp, bù tiếp, một mình.

Ba năm. Cậu đi ba năm, và mẹ lỗ ba năm, và mẹ không nói. Không phải vì mẹ giỏi chịu, mà vì mẹ không nghĩ đó là thứ cần nói. Lỗ tiền nhưng không lỗ gì khác. Mẹ nói vậy không bằng lời, mà bằng cách mẹ vẫn mở quán mỗi đêm, vẫn bật đèn, vẫn nấu canh sườn, vẫn gói phần cơm dư cho ai đó sẽ tới muộn.

– Vậy sao mẹ vẫn mở?

Mẹ nhìn cậu. Im lặng. Lâu. Ngoài cửa sổ, nắng chiều nghiêng, vệt sáng vàng chạy trên mặt bàn, chạy qua cuốn sổ nợ, chạy qua tay mẹ. Tiếng xe máy ngoài đầu hẻm, tiếng trẻ con đi học về cười nói, tiếng đời thường ban ngày, đời thường mà quán cơm khuya không thuộc về, vì quán thuộc về đêm, về những người thức khuya, về những bát cơm nóng lúc hai giờ sáng.

Mẹ đứng dậy, bước vào bếp, rồi quay lại, tay cầm cái tạp dề xanh bạc màu, tạp dề bà mặc mỗi đêm, tạp dề Nhật đã mặc thay mẹ đêm mẹ nhập viện. Bà đặt tạp dề lên bàn, ngồi xuống, vuốt phẳng nếp vải, chậm, nhẹ, tay vuốt như vuốt tóc con.

– Con tính đúng. Quán lỗ. Tính bằng tiền thì lỗ.

Im lặng.

– Nhưng có những thứ không tính bằng tiền.

Có những thứ không tính bằng tiền. Mẹ nói, và Nhật nghe, và trong đầu cậu hiện lên: Hoàng bảy phút rồi chín phút rồi mười lăm phút rồi hai tiếng, ông Tư mười một giờ hai mươi mỗi đêm vì ở nhà không có ai nghe, Vy ăn cơm rồi khóc rồi thi lại, Phúc ngồi im ăn trứng chiên khi không còn ai xem, Duy đàn guitar lúc ba giờ sáng trong quán trống, shipper bị cướp điện thoại được mẹ bôi thuốc cho ăn, người phụ nữ hai giờ mười bảy mang cơm đi về phía bệnh viện mỗi đêm. Những thứ ấy. Không tính bằng tiền. Không ghi trong sổ. Không có dòng nào trong hóa đơn điện hay biên lai mua thịt. Nhưng chúng ở đó, mỗi đêm, trong quán nhỏ bốn cái bàn nhựa dưới bạt xanh, và chúng là lý do mẹ vẫn bật đèn.

Nhật nhìn cuốn sổ nợ. Nhìn tạp dề. Nhìn mẹ. Cậu muốn nói nhiều thứ. Muốn nói "con sẽ kiếm thêm tiền," muốn nói "con sẽ nghĩ cách giảm chi," muốn nói "con sẽ không để mẹ lỗ nữa." Nhưng không nói câu nào, vì nói câu nào cũng có nghĩa là cậu muốn thay đổi quán, và cậu không muốn thay đổi quán. Quán lỗ tiền nhưng không lỗ gì khác, và cái "gì khác" ấy mới là thứ giữ quán sáng đèn mỗi đêm, giữ mẹ đứng bếp, giữ cậu ở đây.

– Con không đề nghị đóng quán.

Mẹ nhìn cậu. Mỉm cười. Nhẹ, mỏng, cười bằng mắt nhiều hơn bằng miệng, cười của người nghe đúng điều mình muốn nghe mà không cần hỏi.

– Mẹ biết.

Chiều muộn, nắng tắt dần, hẻm nhỏ chuyển từ vàng sang xám, từ nóng sang mát, từ ồn sang tĩnh. Nhật rửa gạo, vo gạo trong chậu nhôm, nước đục trắng chảy qua kẽ tay, mùi gạo mới. Mẹ cắt thịt, dao chạm thớt gỗ đều đặn, nhịp quen, nhịp mười mấy năm. Tiếng hai mẹ con chuẩn bị bếp buổi chiều, tiếng bình thường, tiếng mỗi ngày, tiếng không ai nghe ngoài hai người.

Nhật vo gạo và nghĩ: có lẽ quán sẽ lỗ tiếp. Có lẽ tháng sau cũng lỗ, tháng sau nữa cũng lỗ, năm sau cũng lỗ. Nhưng mẹ vẫn sẽ nấu canh sườn, vẫn sẽ kho thịt, vẫn sẽ để dư một phần cơm cho ai đó tới muộn. Và cậu sẽ ở đây, phụ mẹ, bưng cơm, lau bàn, rửa bát, ghi thêm những dòng tên vào cuốn sổ nợ mà không chắc ai sẽ quay lại trả. Vì có những thứ không tính bằng tiền. Mẹ nói đúng. Mẹ luôn đúng về những chuyện lớn nhất, dù bà nói bằng giọng nhỏ nhất.

Mười giờ tối. Nhật đứng ở cửa quán, tay nắm dây công tắc đèn sodium. Hẻm tối, gió tháng tám ẩm, mùi lá xà cừ sau ngày nắng, mùi xi măng nguội, mùi đêm bắt đầu. Mẹ đứng trong bếp, tạp dề xanh bạc màu, tay cầm muôi, nồi canh sườn sôi nhẹ, hơi nước bốc lên trắng mỏng dưới ánh đèn bếp vàng. Radio FM bật, giọng nữ hát bài cũ, nhẹ, xa.

Cậu kéo dây. Đèn sodium bật. Ánh vàng nhạt tràn ra hẻm, soi lên bốn cái bàn nhựa, lên bảng hiệu gỗ sơn đỏ bong chữ "khuya," lên bạt xanh gió thổi phồng nhẹ, lên tất cả những thứ nhỏ xíu mà cậu đã quen thuộc đến mức nhắm mắt cũng thấy.

Quán mở. Quán vẫn mở. Quán lỗ tiền nhưng không lỗ gì khác.

Và đêm nay, như mọi đêm, sẽ có ai đó bước vào, ngồi xuống, ăn bát cơm nóng, và về nhà với cái bụng no và cái gì đó ấm hơn trong ngực mà không tên nào trong cuốn sổ nợ ghi lại được.