Chương 56: Gaslighting

Tuần sau. Thứ năm chiều.

Minh ngồi lại đúng chỗ cũ, sofa đôi, phòng tư vấn nhỏ trên phố Tây Sơn. Nắng chiều lọt qua rèm vải, kẻ sọc mỏng trên thảm, bụi bay chậm trong vệt sáng. Cùng chai nước, cùng hộp giấy ăn, cùng tiếng máy lạnh chạy đều, nhưng khác tuần trước, vai Minh bớt cứng. Không phải vì hết đau. Vì đã quen ngồi ở đây hơn một chút.

Hạnh mở sổ, bút trong tay, mắt sau gọng kính tròn, bình tĩnh.

– Tuần qua anh thế nào?

Minh nhìn xuống tay mình. Tay đặt trên đùi, ngón cái vuốt vào ngón trỏ, kiểu vuốt mà anh không biết mình làm mỗi khi nghĩ.

– Khó ngủ. Cứ nằm xuống là nghĩ.

– Nghĩ về gì?

– Mẹ con. Những câu bố nói. Con cứ nhớ, nhớ không dừng được.

Hạnh gật. Chờ. Không hỏi tiếp, không hối, chỉ chờ, và cái chờ đó cho Minh thời gian tìm từ, tìm cách nói ra thứ mà anh đã mang theo cả tuần.

– Bố con hay nói một câu, Minh bắt đầu, giọng chậm, kiểu người đang cẩn thận đặt từng viên gạch. Khi mẹ buồn, mẹ nói em buồn, bố sẽ nói: Ai giận đâu. Anh có nói gì đâu. Hoặc mẹ kể chuyện gì đó xảy ra, bố bảo: Mình nhớ sai rồi. Không phải như thế. Hoặc mẹ giận, bố nói: Mình hay nghĩ nhiều. Anh lo cho mình thôi mà.

Minh dừng. Nuốt. Nhìn vệt nắng trên thảm, nhìn bụi bay, rồi nhìn lên.

– Mỗi lần mẹ cảm thấy gì đó, bố đều nói mẹ cảm thấy sai.

Hạnh viết gì đó trong sổ, nhanh, nét bút nhẹ trên giấy. Rồi nhìn lên, mắt bình tĩnh, giọng đều:

– Anh vừa mô tả một thứ có tên gọi rất cụ thể. Nó gọi là "gaslighting".

Minh nhìn Hạnh. Từ đó mới, lạ, nghe như thuật ngữ y khoa, như tên một loại bệnh mà anh chưa từng biết mình mang.

– Gaslighting?

Hạnh gật.

– Gaslighting là khi một người khiến người khác nghi ngờ trí nhớ, cảm xúc, và nhận thức của chính mình. Không phải bằng quát mắng. Bằng những câu rất nhẹ. Mình nhớ sai rồi. Ai giận đâu. Anh có nói gì đâu. Nghe quen không?

Quen. Quen đến mức Minh không cần nghĩ. Những câu đó là không khí trong nhà anh, là tiếng nền của mỗi bữa cơm, mỗi cuộc trò chuyện, mỗi lần mẹ cố nói gì đó và bị đặt lại vào chỗ cũ bằng giọng nhẹ nhàng nhất.

– Người bị gaslighting lâu ngày, Hạnh nói tiếp, giọng đều, không vội, sẽ bắt đầu tin rằng mình nhớ sai thật. Tin rằng mình nhạy cảm thật. Tin rằng cảm xúc của mình là vô lý. Và dần dần, người đó mất khả năng tin vào chính mình.

Minh ngồi im. Trong đầu anh, câu mẹ nói xoay lại, rõ, sắc, kiểu rõ của thứ đã nhìn ngàn lần nhưng lần đầu thấy.

Chắc em nhớ nhầm.

Mẹ nói câu đó. Không phải một lần. Nhiều lần. Mỗi khi Minh hỏi chuyện gì đó trong quá khứ, mẹ dừng lại, nghĩ, rồi nói chắc em nhớ nhầm bằng giọng nhỏ, kiểu giọng của người đã tin rằng trí nhớ mình không đáng tin.

– Mẹ con hay nói chắc em nhớ nhầm, Minh nói, giọng khẽ. Khi mẹ kể gì đó, bố sửa, mẹ nói chắc em nhớ nhầm. Khi mẹ nhớ bố nói điều gì đau, bố bảo anh có nói thế bao giờ, mẹ cũng nói chắc em nhớ nhầm.

Anh dừng. Cổ họng nghẹn.

– Mẹ con nhớ nhầm hay mẹ con bị dạy rằng mình nhớ nhầm?

Hạnh im lặng một lúc. Im lặng an toàn, kiểu im lặng mà Minh đang dần quen, kiểu im lặng không phạt.

– Đó là câu hỏi rất quan trọng, anh Minh. Và thực tế, gaslighting hiệu quả chính vì người bị không nhận ra. Vì nó nhẹ. Vì nó nghe hợp lý. Vì nó đến từ người mà mình yêu thương và tin tưởng.

Minh nhớ chiều thứ bảy năm ngoái. Mẹ kể bữa cơm hôm trước bố nói canh mặn, mẹ xin lỗi, nêm lại. Hôm sau Minh hỏi bố, bố cười: Bố có nói mặn bao giờ? Bố nói hơi đậm thôi. Mẹ con hay nghe sai. Minh quay lại hỏi mẹ, mẹ ngẫm: Ừ, chắc em nhớ nhầm. Bố nói đậm, không phải mặn.

Mặn. Đậm. Hai từ khác nhau, nhưng mẹ không giữ phiên bản của mình. Mẹ nhường. Mẹ luôn nhường. Không phải vì mẹ nhớ sai, mà vì mẹ đã học rằng trí nhớ của bố đáng tin hơn trí nhớ của mẹ. Ba mươi năm học. Ba mươi năm nhường. Cho đến khi mẹ không còn biết mình nhớ đúng hay sai nữa.

Minh nhìn Hạnh, mắt ướt.

– Bố con không bao giờ quát. Không bao giờ đánh. Nhưng bố... bố khiến mẹ không tin vào chính mình.

Hạnh gật, chậm.

– Không phải nạn nhân nào cũng có vết bầm, anh Minh. Có người bị tổn thương rất sâu mà không một ai nhìn thấy. Kể cả chính họ.

Câu đó. Minh nghe, và trong lồng ngực anh, thứ gì đó vỡ thêm, nhẹ, kiểu vỡ không tiếng của tường kính chịu lực quá lâu. Anh nghĩ đến mẹ năm mươi lăm tuổi, ngồi bàn bếp mỗi chiều, không đọc sách, không gọi ai, không làm gì, chỉ ngồi, và tự hỏi mình thích gì nhỉ rồi quên, vì ba mươi năm bị dạy rằng ý kiến của mình sai, trí nhớ của mình sai, cảm xúc của mình sai, và bản thân mình sai.

– Gaslighting nguy hiểm vì nó xóa đi khả năng phản kháng, Hạnh nói. Khi một người không còn tin vào cảm xúc mình, người đó không thể nổi giận. Không thể nói anh sai. Không thể bảo vệ mình. Vì để phản kháng, trước hết phải tin rằng mình có quyền phản kháng.

Mẹ có quyền phản kháng không?

Minh nghĩ câu đó, và câu trả lời hiện ra ngay, đau, rõ: không. Mẹ không biết mình có quyền. Mẹ đã bị tước quyền đó từ lâu, bằng giọng nhẹ nhàng, bằng lý lẽ hợp lý, bằng tình yêu thương mà không ai nghi ngờ.

Hạnh nghiêng đầu, giọng mềm hơn:

– Anh có nhận ra mình cũng từng bị ảnh hưởng không?

Minh nhìn Hạnh. Câu hỏi đó chạm vào chỗ mà anh chưa dám nhìn.

– Con cũng... bị?

– Lớn lên trong gia đình có gaslighting, trẻ con học rằng phiên bản của cha mẹ luôn đúng. Anh nói tuần trước: anh luôn tin bố đúng. Bố nói mẹ nhạy cảm, anh tin. Bố nói gia đình bình thường, anh tin. Anh không nghi ngờ vì anh cũng được dạy rằng cảm nhận của mình không đáng tin bằng lời bố.

Im lặng. Dài. Minh ngồi, tay vuốt vào nhau trên đùi, mắt nhìn chai nước trên bàn kính, nhìn bọt khí nhỏ lơ lửng trong nước, không lên, không xuống, chỉ lơ lửng.

Anh nhớ Lan. Nhớ chiều ở quán cà phê Hồ Tây, Lan nói anh có thấy mẹ anh sợ bố không, và Minh nói sợ gì, bố không đánh mẹ bao giờ. Lúc đó anh tin mình đúng. Tin tuyệt đối. Vì bố dạy anh: gia đình mình hạnh phúc, mẹ hiền nên ít nói, bố lo cho mọi người. Và Minh lặp lại câu chuyện đó hai mươi tám năm mà không nghi ngờ, vì gaslighting không chỉ nhắm vào mẹ. Nó nhắm vào cả anh. Vào cả gia đình. Vào cách mọi người nhìn, nhớ, và tin.

– Tuần này anh thử để ý, Hạnh nói, giọng nhẹ, kiểu gợi ý chứ không phải chỉ dẫn. Khi anh nhớ lại một kỷ niệm gia đình, thử hỏi mình: đây là ký ức của mình, hay là phiên bản mà bố muốn mình nhớ?

Minh gật. Chậm.

Ra khỏi phòng khám, xuống cầu thang, bậc xi măng quen, tay vịn sắt lạnh dù chiều nóng. Ra cửa tòa nhà, đứng vỉa hè phố Tây Sơn, xe máy chạy ngang, sinh viên đi học về cười nói, bà bán hàng rong ngồi góc phố, nắng chiều nghiêng vàng trên mặt đường.

Minh rút điện thoại. Mở trình duyệt. Gõ chậm, từng chữ: gaslighting là gì.

Kết quả hiện ra. Nhiều. Bài viết, hình ảnh, ví dụ. Minh đứng giữa vỉa hè, người đi qua, xe chạy qua, anh đứng im, đọc.

"Gaslighting là một hình thức thao túng tâm lý khiến nạn nhân nghi ngờ trí nhớ, nhận thức, và sự tỉnh táo của chính mình."

Minh đọc. Tim đập nhanh hơn.

"Người thực hiện gaslighting thường dùng các câu như: 'Chuyện đó không xảy ra', 'Bạn nhạy cảm quá', 'Tôi không nói vậy', 'Bạn nhớ sai rồi'."

Mỗi câu. Mỗi câu đều là câu bố nói. Minh cuộn xuống, đọc tiếp, ngón tay run nhẹ trên màn hình.

"Nạn nhân gaslighting thường xin lỗi dù không có lỗi, luôn tự nghi ngờ bản thân, khó đưa ra quyết định, và cảm thấy mình 'không đủ tốt'."

Mẹ. Từng dòng. Từng dòng là mẹ. Xin lỗi vì canh nhạt, xin lỗi vì ốm, xin lỗi vì muốn học, xin lỗi vì tồn tại. Không đưa ra quyết định vì luôn hỏi bố. Không biết mình thích gì vì đã bị dạy rằng mọi thứ mình thích đều sai.

Minh đứng giữa phố Tây Sơn, nắng chiều vàng ấm trên lưng, mắt dán vào màn hình, và đọc. Đọc thêm. Đọc nữa. Mỗi bài viết như kể về gia đình anh, về mẹ, về bố, về ba mươi năm. Người đi đường nhìn anh, có lẽ thấy một thanh niên đứng lướt điện thoại bình thường, nhưng bên trong, từng chữ trên màn hình đang xé ra, đang đặt tên cho thứ mà mẹ chịu đựng cả đời mà không ai gọi tên giúp.

Anh cất điện thoại vào túi. Đứng thêm một lúc, mắt nhìn phố, nhìn nắng, nhìn cây bàng nhỏ ven đường, lá xanh, bóng lá run trên tường tòa nhà đối diện. Rồi anh đi về phía xe, bước chậm, vai nặng hơn lúc đến, vì bây giờ thứ anh mang không chỉ là nỗi đau. Mà là tên gọi của nỗi đau đó. Và có tên nghĩa là có thật. Có thật nghĩa là không thể giả vờ không biết nữa.

Gaslighting. Một từ. Sáu âm tiết. Và mỗi âm tiết nặng bằng ba mươi năm mẹ không được tin vào chính mình.