Thùng rác quốc tế

– Bà con ơi, quận có chỉ thị mới!

Tôi đứng ở sân chung giữa hẻm, tay cầm văn bản chính thức từ UBND quận, mặt tươi như người vừa trúng xổ số. Và thật ra, đối với tôi, đây đúng là trúng xổ số.

Phân loại rác tại nguồn. Ba thùng. Hữu cơ, vô cơ, tái chế. Có hướng dẫn in sẵn. Có quy trình rõ ràng. Có tiêu chuẩn quốc gia.

Quy trình. Tiêu chuẩn. In sẵn. Ba từ đẹp nhất trong cuộc đời tổ trưởng.

Tôi hào hứng đến mức đêm trước đã đọc toàn bộ tài liệu hướng dẫn phân loại rác, hai mươi ba trang, bao gồm phụ lục về rác y tế và rác công nghiệp (không liên quan nhưng đọc luôn cho đủ). Sáng nay, tôi mang ba thùng rác mới tinh từ UBND phường về, đặt ngay ngắn trước điểm đổ rác chung ở đầu hẻm. Thùng xanh: hữu cơ. Thùng vàng: tái chế. Thùng xám: vô cơ còn lại. Mỗi thùng tôi dán nhãn rõ ràng, in bảng hướng dẫn cỡ A4, ép plastic, gắn bằng dây rút.

Ép plastic. Gắn dây rút. Tôi đã chuẩn bị cho thùng rác kỹ hơn chuẩn bị cho cuộc họp tổ dân phố.

Chú Ba là người đầu tiên đến xem.

Ông đứng trước ba thùng rác, chỉnh kính, đọc nhãn, rồi quay sang tôi với vẻ mặt của một giáo sư đánh giá luận văn sinh viên:

– Ba thùng. Hữu cơ, vô cơ, tái chế. Ba loại.

– Dạ, đúng rồi chú.

– Nhật Bản phân bốn mươi loại. Bốn mươi. Mình mới ba đã kêu.

– Dạ, mình bắt đầu từ ba, rồi nâng dần ạ.

– Nâng dần! Đúng rồi! Phải có lộ trình. Nhật Bản mất hai mươi năm để đạt bốn mươi loại. Theo tính toán của tôi, với tốc độ phát triển hiện tại, Việt Nam cần khoảng mười lăm năm để đạt hai mươi loại. Nhưng nếu tính GDP bình quân đầu người...

Chú Ba vừa biến chuyện phân loại rác thành bài giảng kinh tế phát triển so sánh.

Cô Lan đến tiếp. Cô cầm cuốn sổ quen thuộc, đã đánh dấu sẵn ba trang.

– Em Khang, ý tưởng tốt. Nhưng phải giáo dục từ trẻ em. Trẻ con Phần Lan ba tuổi đã biết phân loại rác. Mình phải bắt đầu từ các em trong hẻm. Theo nghiên cứu của Đại học Helsinki, giáo dục môi trường sớm...

– Dạ, em ghi nhận ạ. Mình bắt đầu từ ba thùng trước, rồi mở rộng.

– Ba thùng là quá ít. Phải có thùng riêng cho pin, cho bóng đèn, cho thuốc hết hạn. Theo tiêu chuẩn Phần Lan...

Phần Lan. Luôn luôn Phần Lan. Tôi bắt đầu nghĩ Phần Lan phải là nơi hoàn hảo nhất thế giới, hoặc cô Lan chưa từng đến đó.

Nhóm Zalo nổ ngay khi tôi đăng ảnh ba thùng rác kèm hướng dẫn.

"Khang (08:30): Bà con ơi, quận có chỉ thị phân loại rác tại nguồn. Từ nay mình đổ rác vào đúng thùng ạ: XANH = hữu cơ (thức ăn thừa, vỏ trái cây). VÀNG = tái chế (giấy, nhựa, lon). XÁM = còn lại. Em đã dán hướng dẫn chi tiết trên mỗi thùng."

"Chú Ba (08:32): Bổ sung: Nhật Bản phân loại rác thành 40 loại. Kamikatsuchō, tỉnh Tokushima, đạt tỷ lệ tái chế 81%. Nếu mình học theo mô hình này..."

"Cô Lan (08:33): Phải có chương trình giáo dục phân loại rác cho trẻ em! Phần Lan bắt đầu từ mẫu giáo!"

"Bác Tư (08:35): Phân loại rác giống chiến thuật phòng ngự vậy, mỗi loại một vị trí, không lẫn lộn! Rác hữu cơ là tiền vệ phòng ngự, rác tái chế là hậu vệ, rác vô cơ là thủ môn!"

"Bà Sáu (08:37): Thùng rác đặt chỗ đó hướng Tây Bắc. Xui. Phải dời qua bên kia, hướng Đông Nam, mới hợp."

"Anh Hùng (08:38): Tôi đang nghiên cứu AI nhận diện rác! Chụp ảnh rác, app tự phân loại! Sẽ có prototype tuần sau!"

"Chị Hạnh (08:39): Bà con ơi! Nhân chuyện phân loại rác, chị có bán túi rác tự phân hủy nè! 50 cái 35k! Xanh cho hữu cơ, vàng cho tái chế! Inbox chị!"

"Bé Tin (08:40): Mấy người lớn phân loại đúng đi rồi hẵng bàn. Con cá cược 1 tuần là không ai làm đúng."

Bé Tin mười lăm tuổi vừa cá cược với ba mươi hai hộ dân. Và tôi có linh cảm nó sẽ thắng.

Ngày đầu tiên. Tôi đứng canh ở điểm đổ rác lúc sáu giờ sáng (giờ đổ rác chính).

Bà Sáu đến đầu tiên, xách túi rác đen, nhìn ba thùng, nhìn tôi, rồi nhìn ba thùng lại.

– Con Khang, cái nào cho rác bình thường?

– Dạ, tùy loại rác ạ. Bà có gì trong túi?

Bà Sáu mở túi ra. Tôi nhìn vào: vỏ chuối, hộp xốp đựng cơm, chai nước suối nhựa, một bó nhang cháy dở, và hai tờ giấy vàng mã.

– Dạ, vỏ chuối bỏ thùng xanh (hữu cơ). Hộp xốp bỏ thùng xám (vô cơ). Chai nhựa bỏ thùng vàng (tái chế). Còn nhang và vàng mã...

Tôi nhìn bảng hướng dẫn. Không có mục "nhang cháy dở" hay "vàng mã". Tôi nhìn bà Sáu.

– Dạ... bỏ thùng xám ạ.

– Xám là gì?

– Vô cơ còn lại ạ.

– Vô cơ? Nhang với vàng mã là tâm linh, không phải vô cơ! Phải có thùng riêng!

Bà Sáu vừa đề xuất loại rác thứ tư: rác tâm linh. Nhật Bản bốn mươi loại nhưng chắc cũng chưa có loại này.

Cuối cùng bà Sáu bỏ hết vào một thùng. Thùng xanh. Vì "xanh là màu may mắn".

Anh Bảy nhà số 14 đến tiếp. Xách một bịch rác to, nhìn ba thùng, thở dài, rồi bỏ nguyên bịch vào thùng xám. Cả bịch. Không phân loại.

– Anh Bảy, phải tách ra ạ...

– Khang ơi, anh đi làm trễ rồi. Chiều về anh tách.

Anh sẽ không tách. Tôi biết. Anh biết. Cả hẻm biết.

Chị Hạnh đến. Xách ba túi riêng biệt, đã phân loại sẵn, bỏ vào đúng thùng.

– Em Khang, chị phân loại đúng chưa?

Tôi nhìn vào. Đúng hoàn toàn. Hữu cơ đúng thùng xanh. Tái chế đúng thùng vàng. Vô cơ đúng thùng xám. Tôi suýt xúc động.

– Đúng rồi chị! Cảm ơn chị!

– Không có gì! À mà em, túi rác tự phân hủy chị bán 35 ngàn 50 cái, em mua cho tổ đi! Đẹp lắm, có logo "Tổ 17 xanh" chị tự thiết kế!

Chị Hạnh phân loại rác đúng vì chị đang bán túi rác. Động lực thương mại mạnh hơn ý thức môi trường.

Ngày thứ hai. Tôi lại đứng canh lúc sáu giờ sáng.

Chú Ba ra đổ rác sớm nhất. Ông mang theo hai túi riêng biệt, có ghi nhãn bằng bút dạ: "Hữu cơ" và "Khác". Tôi suýt cảm động.

– Chú Ba phân loại rồi ạ?

– Tất nhiên. Tôi là người ủng hộ tiêu chuẩn quốc tế. Nhật Bản bốn mươi loại, mình làm ba loại là quá ít, nhưng phải bắt đầu từ đâu đó.

Ông bỏ túi "Hữu cơ" vào thùng xanh. Đúng. Rồi bỏ túi "Khác" vào... thùng xanh luôn.

– Chú Ba! Túi "Khác" phải bỏ thùng xám hoặc thùng vàng ạ!

– À... tôi quên. Thùng xám cái nào?

– Cái màu xám ạ.

Chú Ba nhìn ba thùng. Xanh, vàng, xám. Nheo mắt. Chỉnh kính. Rồi gật đầu:

– Sao không dùng mã QR? Mỗi thùng một mã, quét ra hướng dẫn chi tiết. Theo xu hướng quốc tế...

Chú Ba vừa đề xuất dán mã QR lên thùng rác. Để ba mươi hai hộ dân, trong đó có bà Sáu sáu mươi tuổi và ông Năm sáu mươi bảy tuổi, quét mã trước khi đổ rác mỗi sáng.

Cô Lan đến lúc sáu giờ rưỡi. Cô mang theo Phong (con trai, mười sáu tuổi, học sinh cá biệt nổi tiếng nhất phường). Phong xách túi rác, mặt bơ phờ, mắt nhắm hờ, kiểu bị bắt dậy sớm.

– Phong, con bỏ rác vào đúng thùng nha. Mẹ đã dạy rồi.

Phong nhìn ba thùng. Nhìn mẹ. Rồi bỏ cả túi vào thùng xám, không mở ra.

– Phong! Phải tách ra!

– Mẹ ơi, con buồn ngủ.

– Con! Trẻ con Phần Lan ba tuổi đã biết phân loại!

– Con không phải trẻ con Phần Lan. Con mười sáu tuổi Việt Nam. Và con buồn ngủ.

Phong mười sáu tuổi vừa phản biện mẹ bằng logic không thể chê. Có lẽ giáo dục Phần Lan cũng không giải quyết được tuổi dậy thì Việt Nam.

Cô Lan nhìn tôi, mặt xanh xao vì con phản bác trước mặt tổ trưởng:

– Khang, em thấy đấy. Tôi dạy con mà con không nghe. Phải có chương trình giáo dục cộng đồng bài bản mới được.

Tôi gật đầu, không biết nói gì. Phong đã đi rồi, dép lê trên nền xi măng, tay nhét vào túi quần, về nhà ngủ tiếp.

Ngày thứ ba. Tôi không canh nữa. Đi làm bình thường. Chiều về, ghé qua điểm đổ rác.

Thùng xanh (hữu cơ): vỏ chuối, cơm thừa, xương gà, và... hai lon bia. Lon bia không phải hữu cơ.

Thùng vàng (tái chế): chai nhựa, giấy báo, lon nước ngọt, và... ba bịch rác thức ăn thừa. Thức ăn thừa không phải tái chế.

Thùng xám (vô cơ): hộp xốp, bao ni lông, giẻ lau, và... một quả xoài chín. Quả xoài chín rõ ràng là hữu cơ.

Ba thùng, ba loại rác, chứa y chang nhau. Chỉ khác màu thùng.

Tôi chụp ảnh, đăng nhóm Zalo:

"Khang (17:30): Bà con ơi, em kiểm tra thùng rác chiều nay. Cả ba thùng đều chứa lẫn lộn. Nhờ bà con phân loại đúng ạ 🙏"

"Chú Ba (17:32): Đó là giai đoạn chuyển đổi. Nhật Bản cũng mất 5 năm đầu tiên để người dân quen. Không thể đòi hỏi ngay lập tức."

"Cô Lan (17:33): Phải giáo dục từ gốc! Nếu mình tổ chức buổi hướng dẫn phân loại rác cho trẻ em trong hẻm, trẻ em sẽ nhắc nhở phụ huynh!"

"Bà Sáu (17:35): Tôi đã nói rồi, thùng đặt hướng Tây Bắc nên rác lẫn lộn. Dời hướng đi là tự khắc đúng."

"Bác Tư (17:36): Phải có trọng tài! Ai đổ sai thì phạt! Như thẻ vàng trong bóng đá!"

"Anh Hùng (17:38): Prototype app nhận diện rác gần xong rồi! Tuần sau test!"

"Bé Tin (17:39): Nói rồi mà 😌"

Ngày thứ năm. Anh Hùng đăng Zalo:

"Anh Hùng (09:15): BÀ CON ƠI! App nhận diện rác version beta đã có! Bà con chụp ảnh rác, app sẽ cho biết bỏ thùng nào! [link tải]"

Tôi tải về, mở lên. Giao diện xanh lá (anh Hùng thích xanh lá), một nút camera lớn ở giữa, và dòng chữ "AI Rác Thông Minh v0.1". Tôi chụp thử vỏ chuối trên bàn.

Kết quả: "Đây là: CHUỐI. Phân loại: TRÁI CÂY. Bỏ vào: THÙNG XANH ✅"

Ứng dụng nhận diện đúng vỏ chuối. Tôi phải thừa nhận, lần này anh Hùng tiến bộ.

Tôi chụp tiếp chai nước suối nhựa. Kết quả: "Đây là: CHAI. Phân loại: ĐỒ UỐNG. Bỏ vào: THÙNG XANH ✅"

Sai. Chai nhựa phải vào thùng vàng (tái chế), không phải thùng xanh (hữu cơ). Ứng dụng nhận diện "chai" nhưng không phân biệt "chai nhựa tái chế" với "nước uống hữu cơ".

Tôi chụp tiếp cái hộp xốp. Kết quả: "Đây là: HỘP. Phân loại: ĐỰNG ĐỒ. Bỏ vào: THÙNG VÀNG ✅"

Sai nữa. Hộp xốp là vô cơ, thùng xám.

"Bé Tin (09:30): Anh Hùng, app anh chỉ nhận diện vật thể, không phân loại rác. Nó nhận ra 'chai' nhưng không biết chai nhựa hay chai thủy tinh. Khác nhau thùng."

"Anh Hùng (09:31): Version beta mà! Sẽ cập nhật!"

"Bé Tin (09:31): App nhận diện vỏ chuối nhanh hơn anh, nhưng bà Sáu đổ rác nhanh hơn app. Tính ra vẫn thua."

Bé Tin mười lăm tuổi vừa tóm tắt tình trạng ứng dụng AI của anh Hùng trong hai câu: nhanh hơn người nhưng thua bà sáu mươi tuổi.

Ngày thứ bảy. Một tuần.

Tôi đứng trước ba thùng rác, chiều thứ Bảy, nắng xế rọi vàng trên nắp thùng nhựa. Mùi rác bốc lên, nồng, quen thuộc, mùi của ba mươi hai hộ dân sống chen chúc trong một con hẻm cụt.

Tôi mở nắp thùng xanh. Nhìn vào. Rồi mở thùng vàng. Rồi thùng xám.

Ba thùng. Y chang nhau. Vỏ chuối nằm cạnh chai nhựa, nằm cạnh hộp xốp, nằm cạnh giấy vụn. Lon bia cạnh xương gà. Giẻ lau cạnh vỏ trứng. Không khác gì trước khi có ba thùng. Chỉ khác là bây giờ có ba cái thùng màu đẹp thay vì một.

Bé Tin đi ngang, dừng lại, nhìn vào thùng, rồi nhìn tôi.

– Anh Khang, con nói rồi mà.

– Ừ, em nói rồi.

– Mấy người lớn không thay đổi bằng ba cái thùng đâu. Phải làm cho tiện hơn. Hoặc phải phạt.

– Mình không có quyền phạt.

– Thì phải làm cho tiện hơn.

Bé Tin nhún vai, đạp xe đi. Tôi đứng đó, giữa ba thùng rác lẫn lộn, nắng chiều hắt bóng dài trên mặt hẻm. Ở cuối hẻm, bác Tư đang ngồi trước cửa uống trà, TV trong nhà đang phát bóng đá. Chú Ba đang rải thóc cho gà. Bà Sáu đang thắp nhang chiều. Mọi người sống bình thường, đổ rác bình thường, không ai nhớ ba thùng có ba màu khác nhau.

Tôi mở cuốn sổ, viết:

Vụ số 9: Phân loại rác.

Quy trình: Có (quận ban hành, tiêu chuẩn quốc gia, in 23 trang).

Thùng: 3 cái, 3 màu, dán nhãn, ép plastic, gắn dây rút.

Kết quả sau 1 tuần: 3 thùng chứa y chang nhau.

Phe Nhật Bản (Chú Ba): "40 loại, mình mới 3 đã kêu."

Phe Phần Lan (Cô Lan): "Trẻ 3 tuổi đã biết phân loại."

Phe Phong thủy (Bà Sáu): "Hướng Tây Bắc, xui."

Phe AI (Anh Hùng): "App nhận diện rác, tuần sau test."

Phe Bóng đá (Bác Tư): "Thẻ vàng cho ai đổ sai."

Phe Kệ (30 hộ còn lại): im lặng, đổ rác vào thùng gần nhất.

Rác vẫn đổ chung một thùng. Nhưng cuộc cãi nhau về cách phân loại thì đã được "phân loại" rõ ràng.

Tôi đóng sổ lại, nhìn ba thùng rác lần cuối. Thùng xanh, thùng vàng, thùng xám, đứng thẳng hàng dưới nắng chiều, nhãn dán vẫn mới tinh, hướng dẫn vẫn rõ ràng. Ba thùng rác đẹp nhất hẻm 17. Và cũng vô dụng nhất.

Nhưng tôi không bỏ. Thùng vẫn đặt đó. Nhãn vẫn dán. Hy vọng vẫn ép plastic.

Biết đâu tuần sau sẽ khác. Hoặc tháng sau. Hoặc khi nào trẻ con Phần Lan chuyển đến hẻm 17.