Dự án trồng rau

Ý tưởng bắt đầu từ bé Tin.

"Anh Khang, sân thượng nhà 28 bỏ không, sao không trồng rau?" Bé hỏi lúc tôi đang ghi sổ quỹ ở quán anh Tuấn. "Trên mạng có kênh dạy trồng rau sân thượng, 1 tháng thu hoạch, dễ lắm."

"Dễ lắm", 2 từ nguy hiểm nhất ở hẻm 17. Mỗi lần ai đó nói "dễ lắm", tôi biết quỹ tổ sắp mất thêm vài trăm nghìn.

Nhưng tôi vẫn đưa đề xuất vào cuộc họp tối thứ Hai. 9 người, quán anh Tuấn, trà đá 3.000 đồng/ly. Bé Tin trình bày bằng điện thoại, mở video kênh "Vườn Sân Thượng Sài Gòn": ông ngoại trồng rau muống, mồng tơi, ớt, húng, trên 12 mét vuông, thu hoạch tuần 2 lần, tiết kiệm 500k/tháng tiền rau.

Chú Ba:

– 500k tiền rau, trừ phân bón 80k, đất 120k, chậu 200k, giống 50k. Tháng đầu lỗ 450k. Tháng 2 mới bắt đầu có lãi. Hoàn vốn sau tháng thứ 3. Nếu bán giá hữu cơ, lãi gấp 2.

– Chú tính bán cho ai?

– Bán cho chính mình. Tự trồng, tự mua, tự ăn. Hạch toán nội bộ.

Chú Ba tính lãi khi bán rau cho chính mình. Kinh tế tuần hoàn: tiền từ túi trái sang túi phải, và chú gọi đó là "doanh thu".

Cô Lan:

– Trồng rau tốt cho trẻ con. Con nít học thiên nhiên, học trách nhiệm, học chờ đợi. Tốt hơn cắm mặt vào điện thoại.

– Cô Lan, trẻ con trong hẻm lớn nhất là bé Tin 13 tuổi, nhỏ nhất là bé Na 4 tuổi. Bé Na nhổ cây xem rễ hồi tuần trước, tôi nói.

– Thì dạy bé Na không nhổ cây xem rễ. Giáo dục thực hành.

Cô Lan muốn dùng rau dạy trẻ con trách nhiệm. Cô chưa dạy được con trai mình (Phúc, 17 tuổi, cá biệt nhất phường), nhưng cô tin rau sẽ làm được điều cô chưa làm được.

Bác Tư:

– Trồng rau muống được không? Vợ tôi nấu canh rau muống ngon.

– Được, bác.

– Vậy tôi ủng hộ.

Bác Tư ủng hộ dự án vì vợ nấu canh rau muống ngon. Lý do đơn giản nhất trong lịch sử các dự án tập thể, và có lẽ cũng là lý do chính đáng nhất.

Mai:

– Em vẽ bản đồ vườn nha? Chia ô, mỗi nhà 1 ô, ghi tên, ghi loại rau.

– Em vẽ đẹp nhưng rau có sống không?

– Rau sống không phụ thuộc bản đồ. Nhưng bản đồ giúp biết rau chết ở ô nào.

Anh Tuấn:

– Nếu trồng được rau thơm, tui lấy làm topping. Mua rau của hẻm, giá bạn bè.

– Anh bán cà phê, topping rau thơm là gì? bé Tin hỏi.

– Mojito rau húng hẻm 17. Đặc sản.

Anh Tuấn nhìn thấy cơ hội kinh doanh trong mọi thứ, kể cả 16 ô rau chưa gieo. Mojito rau húng hẻm 17 nghe như đồ uống trong mơ, hoặc trong ác mộng, tùy góc nhìn.

Biểu quyết: 9/9 đồng ý. Quỹ tổ chi 300k (đất + hạt giống đợt 1). Phần còn lại quyên góp: mỗi nhà tham gia đóng 15k. 14 nhà đăng ký, thu 210k. Tổng ngân sách: 510k, chưa tính bơm tưới anh Hùng tự mua.

Thứ Bảy. Sân thượng nhà 28 (nhà chung cuối hẻm, 5 tầng, sân thượng 40 mét vuông, bỏ không từ lâu, chỉ có 2 bồn nước cũ và 1 sào phơi đồ gãy).

12 người lên sân thượng. Chú Ba mang 4 bao đất (mua từ Hạnh, 35k/bao, "giá bạn bè, bớt 5k vì mua 4 bao"). Cô Lan mang 6 gói hạt giống (rau muống, mồng tơi, xà lách, ớt, húng quế, hành lá). Anh Hùng mang hệ thống tưới tự động đặt trên mạng: 1 bơm nhỏ, ống nhựa, bộ hẹn giờ, 3 đầu phun. "Em lắp trong 2 giờ, tưới tự động mỗi sáng 6 giờ."

Mai vẽ sơ đồ vườn trên giấy A3, dán tường cầu thang: 16 ô, mỗi ô 50x50cm, đánh số, ghi tên hộ, ghi loại rau. Cô dùng bút màu: xanh lá cho ô đang trồng, vàng cho ô chưa nhận. Sơ đồ đẹp, có đường viền hoa, có chú thích, có tiêu đề "Vườn Rau Hẻm 17" bằng chữ trang trí. Trông như bản đồ vườn quốc gia, không phải 16 ô đất trên sân thượng cũ.

Mai vẽ sơ đồ vườn rau đẹp hơn vườn rau thật. Đây là tài năng của cô: biến mọi thứ bình thường thành thứ đáng nhìn. Kể cả 16 ô đất 50x50cm trên sân thượng có 2 bồn nước cũ.

Bà Sáu xem hướng sân thượng: "Hướng Đông Nam, tốt. Trồng rau lá hợp. Nhưng ô số 7 gần bồn nước, âm khí nặng, nên trồng húng xả giải."

Bé Tin: "Bà Sáu, húng xả không có trong danh sách hạt giống."

Bà Sáu: "Vậy trồng hành lá. Hành cũng giải âm khí."

Bà Sáu gán thuộc tính phong thủy cho hành lá. Hành lá giải âm khí, giống hành lá giải mùi hôi trong canh. Đa năng.

Chúng tôi đổ đất, chia ô, gieo hạt. 4 tiếng. Nắng. Mồ hôi. Anh Tuấn mang nước chanh lên bán (10k/ly, "giá sân thượng, có phí vận chuyển"). Bé Tin gieo hạt đều nhất, bé Na đổ cả gói hạt xà lách vào 1 ô ("cho mau lớn, mẹ ơi"). Chị Yến hốt lại, chia đều, giải thích: "Con gieo thưa, rau mới có chỗ lớn." Bé Na: "Nhưng con muốn ăn nhiều."

Anh Hùng lắp hệ thống tưới. 2 giờ, đúng hẹn. Bơm chạy, nước phun, 3 đầu phun xoay đều. Cả sân thượng vỗ tay. Anh Hùng cười, lần đầu tiên tôi thấy anh cười mà không kèm số liệu.

Anh Hùng cười khi hệ thống tưới hoạt động. Anh cười vì máy chạy, không phải vì người khen. Niềm vui của anh nằm ở mạch điện, không ở mạch người.

Chiều hôm đó, tôi và Mai ở lại sân thượng muộn nhất. Mọi người đã về, chỉ còn 2 người và 16 ô đất mới gieo. Nắng chiều xiên qua bồn nước cũ, rọi lên sơ đồ Mai dán tường, chữ "Vườn Rau Hẻm 17" lấp lánh dưới ánh vàng.

– Anh nghĩ lần này sống bao lâu? Mai hỏi, ngồi bệt cạnh ô số 12.

– Lần nào?

– Lần nào cũng được. Phong trào xanh, khu phố kiểu mẫu, hay vườn rau.

– Em hỏi như biết trước nó sẽ chết.

Mai nhìn tôi, cười nhẹ. Kiểu cười mà tôi đã thấy nhiều lần, không phải cười vui, mà cười vì hiểu.

– Em không biết trước. Em chỉ biết hẻm này thử rồi bỏ, thử rồi bỏ. Nhưng lần nào cũng thử. Cái đó mới quan trọng.

Mai nói "cái đó mới quan trọng" rồi đứng dậy, phủi bụi quần, xuống cầu thang. Cô không giải thích thêm. Nhưng tôi ngồi lại thêm 5 phút, nhìn 16 ô đất ẩm, và nghĩ rằng có lẽ cô đúng. Hẻm 17 không giỏi giữ, nhưng giỏi bắt đầu.

Ngày 2. Hệ thống tưới hỏng.

Bơm vẫn chạy, nhưng 1 đầu phun tắc (đất lọt vào ống), 1 đầu phun xoay ngược (phun ra ngoài sân thượng, tưới ban công nhà 27, chị Hạnh phơi đồ bị ướt). Đầu phun thứ 3 hoạt động bình thường, tưới đúng 3 ô. 13 ô còn lại khô.

Anh Hùng sửa 2 ngày. Ngày 4, hệ thống chạy lại. Ngày 5, bơm cháy. Anh Hùng mua bơm mới (180k), lắp lại. Ngày 7, ống nhựa bị chuột cắn.

Hệ thống tưới tự động của anh Hùng hoạt động 1 ngày, hỏng 6 ngày. Tỉ lệ hoạt động 14%, thấp hơn tỉ lệ trúng số. Nhưng anh vẫn sửa, vì bỏ cuộc không nằm trong thuật toán của anh.

Từ ngày 3, mọi người tưới bằng tay. Xách xô lên 5 tầng cầu thang, tưới từng ô, rồi xuống. Ngày đầu 8 người tưới. Ngày 5 còn 4 người. Ngày 7 còn 2: cô Hoa (ô rau muống bác Tư) và ông Chín (ô hành lá, "hành cần ít nước, hợp tôi, tôi cũng lười"). Tôi tưới 3 ngày/tuần, xen kẽ. Mai tưới khi nào cô lên sân thượng vẽ.

Tuần 2. Rau bắt đầu nảy mầm. 11/16 ô có mầm xanh, mỏng manh, run rẩy dưới nắng. Cả hẻm lên sân thượng xem mầm rau như xem đứa con mới sinh. Chú Ba chụp hình, đăng nhóm Zalo: "Ngày 10: rau muống ô 3 cao 2cm. Mồng tơi ô 8 cao 1.5cm. Ớt ô 12 chưa nảy. Phân tích: rau muống dẫn đầu."

Bác Tư: "Rau muống ô 3 là ô tui. Vợ tui tưới mỗi chiều."

Cô Hoa tưới rau mỗi chiều, bác Tư nhận công. Mô hình quen thuộc: người làm khác người nhận. Nhưng ít nhất rau muống ô 3 sống.

Rồi sâu đến.

Tuần 3. Sâu ăn hết xà lách (ô 5, 6, 9). Nắng cháy mồng tơi (ô 8, 10, không có mái che). Mưa lớn thứ Năm ngập 4 ô gần bồn nước (thoát nước kém). Mèo Chà Bông leo lên sân thượng bằng đường ống nước, đào 2 ô, nằm phơi bụng trên ô rau muống bác Tư. Cô Hoa kêu: "Con mèo này phá hết rau rồi!" Bác Tư: "Mèo cũng cần thiên nhiên."

Bé Na tưới ô xà lách bằng nước ngọt (nước cam), vì "cam có vitamin C, rau cũng cần vitamin." Chị Yến phát hiện lúc rau đã dính kiến, chết 3/4 ô.

Bé Na tưới rau bằng nước cam vì rau cần vitamin. Logic của trẻ 4 tuổi: đúng về nguyên lý, sai về ứng dụng. Giống nhiều dự án ở hẻm 17.

Anh Hùng đo số liệu cuối cùng: "16 ô, 11 ô mất trắng. Nguyên nhân: sinh vật (sâu 3, mèo 2), thời tiết (nắng 2, mưa 4), con người (nước cam 1). Tỉ lệ sống: 31%. Nếu là công ty, cần tái cơ cấu."

Bé Tin: "Anh Hùng, đây là rau, không phải công ty."

Anh Hùng: "Rau cũng cần quản trị."

Anh Hùng quản trị vườn rau như quản trị doanh nghiệp, và vườn rau phá sản như doanh nghiệp. Ít nhất phương pháp nhất quán.

Cuối tuần 3. Tôi lên sân thượng kiểm tra.

16 ô: 11 ô chết hoàn toàn (sâu, nắng, mưa, mèo, nước cam). 4 ô héo vàng, sắp chết. 1 ô sống: ô 12, ớt. Không phải sống mạnh, nhưng sống. 1 trái ớt nhỏ, xanh, treo trên cành gầy, nghiêng về phía nắng.

1 trái ớt. 16 ô đất. 3 tuần. 32 hộ dân.

Chú Ba đứng nhìn trái ớt 47 giây (tôi đếm).

– Nếu tính chi phí: đất 140k, hạt giống 90k, bơm thay 180k, ống nước 45k, chậu phụ 60k, nước chanh anh Tuấn (không tính). Tổng: 515k. Cho 1 trái ớt. Giá thị trường: 500 đồng/trái.

– Vậy lỗ, tôi nói.

– Lỗ 514.500 đồng. Nếu tính nhân công, lỗ hơn. Nếu tính thời gian, phá sản.

Chú Ba tính chi phí 1 trái ớt: 515.000 đồng. Trái ớt đắt nhất lịch sử hẻm 17, có lẽ cả quận. Đắt hơn ớt saffron. Nhưng không ai muốn hái, vì hái rồi thì không còn gì để nhìn.

Mai lên sân thượng chiều Chủ nhật, mang theo máy ảnh. Cô chụp trái ớt từ 5 góc. Chụp nền trời, chụp cận, chụp với bàn tay bé Tin giơ bên cạnh so kích thước (trái ớt bằng ngón út). Cô đăng nhóm Zalo: "Thành quả 3 tuần của hẻm 17. 1 trái. Ai dám hái?"

Không ai dám.

Bé Tin chụp riêng, đăng trang cá nhân. Chú thích: "Hẻm tui trồng rau 3 tuần. Kết quả: 1 trái ớt. Nhưng 27 hộ lên sân thượng ít nhất 1 lần, 14 hộ tưới rau ít nhất 3 ngày, và 1 con mèo có thêm chỗ ngủ. Trồng rau thất bại, trồng người thì chưa biết."

200 like. 43 bình luận. Nhiều hơn mọi bài viết của chú Ba gộp lại.

Chú Ba nhìn màn hình điện thoại bé Tin, đếm like: "200 like. Bài tôi viết về kinh tế hẻm, 12 like. Bài ảnh 1 trái ớt, 200 like. Thị trường không công bằng."

Bác Tư vỗ vai chú Ba: "Anh Ba, 200 like cho 1 trái ớt. Anh viết 12 bài được 12 like. Tính ra mỗi bài anh bằng 0.06 trái ớt."

Chú Ba im lặng 11 giây, rồi nói: "Tôi cần suy nghĩ lại chiến lược nội dung."

Bà Sáu: "Trồng rau thất bại vì ô số 7 gần bồn nước, âm khí nặng, tui nói rồi mà không ai nghe."

Bé Tin: "Ô 7 chết vì mưa ngập, bà Sáu. Không phải âm khí."

Bà Sáu: "Mưa ngập là biểu hiện của âm khí. Nước là âm."

Bà Sáu giải thích mưa ngập bằng phong thủy, và về mặt ngữ nghĩa thì không sai: nước đúng là âm. Nhưng về mặt thoát nước thì sai hoàn toàn. Ống thoát tắc vì lá cây, không phải vì ngũ hành xung khắc.

Chú Ba phát hiện 1 trái ớt có giá trị truyền thông cao hơn 12 bài phân tích kinh tế. Điều này đúng, và đây là bài học kinh tế thị trường đắt nhất mà chú từng học: nội dung không quan trọng bằng cảm xúc. 515.000 đồng cho 200 like, tính ra 2.575 đồng/like. Rẻ hơn quảng cáo.

Tôi ghi vào sổ: Vụ 96. Dự án trồng rau sân thượng. Thời gian: 3 tuần. Quy mô: 16 ô, 40m² sân thượng nhà 28. Chi phí: 515k (quỹ tổ 300k + quyên góp 215k). Kết quả: 1 trái ớt (xanh, chưa chín, ngón út). Hệ thống tưới: hỏng ngày 2, sửa 3 lần, bơm cháy 1 lần, chuột cắn ống 1 lần. Sâu: 3 ô. Nắng: 2 ô. Mưa: 4 ô. Mèo: 2 ô. Nước cam: 1 ô. Tổng: 15/16 ô thất bại. Facebook: 200 like.

1 trái ớt. 32 hộ dân. 3 tuần. Nếu tính lãi lỗ, chú Ba sẽ khóc. Nhưng 200 like cho 1 trái ớt, và không ai dám hái, vì trái ớt đó không còn là rau. Nó là bằng chứng rằng hẻm 17 đã thử.

Mai nhắn tin tôi tối hôm đó: "Trái ớt chín chưa?"

"Còn xanh. Chắc tuần nữa."

"Đừng hái nha. Để nó trên đó."

"Để làm gì?"

"Để nhớ."

Trái ớt nhỏ bằng ngón út, xanh, treo trên cành gầy, trên sân thượng nhà 28, giữa 15 ô đất chết. Không ai hái. Không ai quên. Có lẽ đó là loại thành công duy nhất mà hẻm 17 đạt được: thất bại đến mức đáng nhớ.