Sticker gây chia rẽ

Mọi chuyện bắt đầu từ một cái 😂.

Cô Lan gửi tin nhắn vào nhóm lúc bảy giờ sáng thứ Ba, đính kèm bài báo dài bốn trang về chương trình giáo dục kỹ năng sống cho trẻ em đô thị, nguồn từ VnExpress.

"Cô Lan (07:02): Bà con đọc bài này ạ. Trẻ em trong hẻm mình cần có chương trình ngoại khóa hè bài bản. Theo nghiên cứu của Đại học Sư phạm, 73% trẻ em đô thị thiếu kỹ năng giao tiếp thực tế do phụ thuộc thiết bị điện tử. Em Khang, mình nên tổ chức một buổi sinh hoạt hè cho 14 em nhỏ trong hẻm, tham khảo mô hình Phần Lan 🙏"

Tin nhắn nghiêm túc. Số liệu cụ thể. Nguồn rõ ràng. Cô Lan đã chuẩn bị kỹ lần này, không chỉ nói suông.

Rồi ai đó thả react 😂 lên tin nhắn.

Đúng một cái 😂. Không tên. Zalo chỉ hiện "1 người đã bày tỏ cảm xúc". Nhưng cái 😂 nằm ngay dưới bài viết bốn trang về giáo dục trẻ em mà cô Lan chia sẻ.

"Cô Lan (07:15): Ai thả cười vậy? Chuyện giáo dục trẻ em mà cười?"

Im lặng trong nhóm. Năm phút.

"Cô Lan (07:20): Tôi hỏi thiệt. Ai thả 😂? Tôi đăng bài nghiêm túc, có nguồn, có số liệu. Không phải chuyện đùa."

"Chú Ba (07:22): Cô Lan, bình tĩnh. Có thể người ta thả nhầm. Thời buổi này ai cũng bấm nhanh."

"Cô Lan (07:23): Thả nhầm? Thả 😂 lên bài giáo dục trẻ em? Nếu thả nhầm thì sửa đi, thu hồi đi!"

Tôi nhìn tin nhắn và biết: hôm nay sẽ là một ngày dài.

Tám giờ sáng, ở cơ quan, tôi lướt nhóm trong lúc đợi máy tính khởi động. Cuộc tranh luận đã leo thang.

Cô Lan liên tục hỏi ai thả 😂. Không ai nhận. Chị Hạnh đoán "chắc thả nhầm, cả nhà bình tĩnh". Bà Sáu bảo "😂 là biểu tượng của sự thiếu tôn trọng, hướng xấu". Bác Tư nhắn "Tôi thả ❤️ cho cô Lan nè, được chưa?". Cô Lan: "Bác Tư, đây không phải chuyện đùa."

Rồi chú Ba nhảy vào, dài ba đoạn.

"Chú Ba (08:45): Vấn đề này mang tính hệ thống. Thế hệ trẻ sử dụng emoji thay cho ngôn ngữ, dẫn đến hiểu lầm giao tiếp. Theo nghiên cứu của Đại học Stanford năm 2023, 54% emoji bị người nhận hiểu sai ý nghĩa. 😂 có thể là 'cười vì đồng ý', 'cười vì buồn cười', hoặc 'cười mỉa mai'. Nếu không có bối cảnh, không thể phán đoán..."

"Bé Tin (08:47): Chú Ba, 😂 là 'face with tears of joy'. Nghĩa gốc là cười vui. Nhưng gen Z dùng 😂 kiểu mỉa mai, còn gen X dùng 😂 kiểu thật sự vui. Vấn đề không phải emoji, mà là ai thả."

"Chú Ba (08:48): Đúng! Đó chính là khoảng cách thế hệ trong giao tiếp kỹ thuật số! Theo Thomas Friedman trong 'The World Is Flat'..."

Chú Ba vừa trích dẫn Thomas Friedman để giải thích một cái 😂 trong nhóm Zalo tổ dân phố.

Tôi nhắn riêng cho bé Tin.

"Khang (09:00): Tin, em biết ai thả 😂 không?"

"Tin (09:01): Không. Nhưng con check Zalo không hiện tên người react nếu chỉ có 1 người. Phải có ít nhất 2 người react mới hiện danh sách."

"Khang (09:01): Vậy làm sao biết ai thả?"

"Tin (09:02): Không biết. Trừ khi người đó tự nhận."

"Khang (09:02): Hoặc sao?"

"Tin (09:02): Hoặc anh hỏi từng người. 32 hộ. Chúc anh vui."

Bé Tin mười lăm tuổi vừa đề xuất phương pháp điều tra: hỏi từng hộ. Ba mươi hai hộ. Về một cái 😂.

Trưa, nhóm Zalo đã lên đến 189 tin nhắn, tất cả xoay quanh một cái emoji. Cô Lan ngày càng giận. Không ai nhận. Cuộc tranh luận đã mở rộng thành ba nhánh:

Nhánh một: thế hệ gap. Cô Lan cho rằng thế hệ trẻ không tôn trọng người lớn, thả emoji bừa bãi. Bé Tin phản bác: "Emoji là ngôn ngữ, có ngữ pháp riêng, người lớn không hiểu thì hỏi, đừng phán." Phong (con cô Lan, chắc đang đọc nhóm qua điện thoại mẹ) gửi một dòng duy nhất: "Mẹ ơi, 😂 bình thường mà." Cô Lan tắt điện thoại Phong.

Nhánh hai: ý nghĩa emoji. Chú Ba phân tích 😂 vs 🤣 vs 😅 vs 🙂, trích dẫn Unicode Consortium, so sánh với hệ thống biểu cảm của người Nhật (kaomoji). Anh Hùng khẳng định "AI có thể phân tích sentiment của emoji, để tôi chạy thử" rồi im lặng ba tiếng (chắc đang Google).

Nhánh ba: giải pháp. Bác Tư đề xuất "cấm thả 😂 trong nhóm, chỉ cho phép ❤️ và 👍". Bà Sáu đề xuất "cấm tất cả emoji, dùng chữ cho rõ ràng". Chị Hạnh đề xuất "ai thả nhầm thì phạt 10k, nộp quỹ". Tôi nghi chị Hạnh muốn tăng quỹ hơn là muốn giải quyết vấn đề.

Một trăm tám mươi chín tin nhắn. Về một cái 😂. Hẻm 17 có khả năng biến bất kỳ thứ gì thành cuộc tranh luận triết học.

Mười một giờ trưa, tôi đi ăn cơm bụi gần cơ quan. Vừa ngồi xuống thì Phong nhắn riêng. Con trai cô Lan. Mười sáu tuổi. Học sinh cá biệt. Lần đầu tiên nhắn cho tôi.

"Phong (11:05): Anh Khang, con biết ai thả 😂."

"Khang (11:06): Ai?"

"Phong (11:06): Con."

Tôi suýt sặc nước. Đặt ly xuống, nhìn tin nhắn.

"Khang (11:07): Sao em thả?"

"Phong (11:07): Con thả vì bài viết hay. Con cười vì mẹ con cuối cùng cũng trích dẫn số liệu thay vì nói suông kiểu Phần Lan. Con vui thật sự. Nhưng con dùng 😂 vì thế hệ con dùng 😂 kiểu đó."

"Khang (11:08): Em nói mẹ biết đi."

"Phong (11:08): Không. Nói thì mẹ giận hơn. Mẹ sẽ nghĩ con mỉa mai. Mà con không mỉa. Con thật sự thấy vui vì mẹ viết bài đàng hoàng. Bình thường mẹ chỉ nói 'Phần Lan Phần Lan', hôm nay mẹ có số liệu. Con nể."

Phong mười sáu tuổi thả 😂 vì nể mẹ. Cô Lan nghĩ ai đó mỉa mai mình. Hai mẹ con nói cùng ngôn ngữ, dùng cùng emoji, nhưng hiểu hai nghĩa khác nhau hoàn toàn.

"Khang (11:10): Anh hiểu rồi. Anh sẽ không nói ai. Nhưng em nên nói mẹ, kiểu nào cũng được."

"Phong (11:10): Để con tính."

Tôi ăn xong bát cơm, vị cơm nhạt hoặc tôi không chú ý vì đang nghĩ. Phong, đứa trẻ mà cả hẻm gọi là "cá biệt", vừa thể hiện điều mà không người lớn nào trong nhóm Zalo thể hiện: đọc bài viết của mẹ, đánh giá nội dung, và bày tỏ cảm xúc. Chỉ là cách bày tỏ khác thế hệ.

189 tin nhắn. Không ai hỏi: bài viết cô Lan hay không? Ai cũng hỏi: ai thả 😂? Phong là người duy nhất đọc bài viết. Và cũng là người bị nghi ngờ nhất.

Chiều, tôi quyết định xử lý. Ngồi ở cơ quan, giờ nghỉ trưa, tôi soạn một văn bản:

"HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG EMOJI/STICKER TRONG NHÓM ZALO TỔ 17"

Hai trang A4. Chia thành mục rõ ràng:

1. Emoji nên dùng: ❤️ (đồng ý/ủng hộ), 👍 (ghi nhận), 🙏 (cảm ơn/nhờ), 😊 (thân thiện).
2. Emoji cần cân nhắc: 😂 (chỉ dùng khi nội dung thật sự hài hước, tránh dùng với tin nghiêm túc).
3. Emoji không nên dùng: 💩, 🤡, 🖕 (tất nhiên).
4. Sticker: chỉ dùng sticker có chữ rõ ràng ("OK", "Cảm ơn"), tránh sticker mèo nhảy múa (dễ hiểu lầm).

Tôi vừa soạn hướng dẫn sử dụng emoji cho nhóm Zalo tổ dân phố. Ở cơ quan, tôi soạn báo cáo quý. Ở hẻm, tôi soạn quy chế sticker. Không biết cái nào phức tạp hơn.

Tôi đăng lên nhóm. Ghim.

Phản ứng:

"Chú Ba (14:30): Tốt! Nhưng thiếu phần phân tích ngữ nghĩa. Ví dụ 🙂 trong tiếng Anh mang nghĩa mỉa mai, nhưng trong tiếng Việt lại trung tính. Phải bổ sung bảng đối chiếu văn hóa..."

"Bà Sáu (14:32): Cấm hết emoji đi! Viết chữ cho rõ! Emoji là đồ Tây, phong thủy không tốt!"

"Bác Tư (14:35): 👍"

"Cô Lan (14:36): Bác Tư, 👍 là đồng ý hay mỉa mai?"

"Bác Tư (14:36): Đồng ý! Tôi thả 👍 là đồng ý! Giống trọng tài giơ tay cho vào sân!"

"Cô Lan (14:37): Vậy thì ghi 'đồng ý' đi, khỏi thả 👍!"

Tôi soạn hướng dẫn emoji hai trang A4. Kết quả: cô Lan nghi ngờ cả 👍. Bà Sáu muốn cấm toàn bộ. Chú Ba muốn thêm bảng đối chiếu văn hóa. Không ai đọc hết hai trang.

Tối, về phòng, tôi kiểm tra nhóm lần cuối. Cái 😂 vẫn nằm đó, dưới bài viết giáo dục của cô Lan. Không ai nhận. Cuộc tranh luận đã lắng, nhưng cô Lan vẫn chưa nguôi. Tin nhắn cuối cùng của cô trong nhóm:

"Cô Lan (21:05): Tôi không biết ai thả 😂. Nhưng tôi muốn nói: chuyện giáo dục trẻ em không phải chuyện đùa. 14 đứa trẻ trong hẻm này cần người lớn quan tâm nghiêm túc. Nếu ai thả nhầm, xin nhận để tôi yên tâm. Nếu ai thả cố ý, tôi buồn."

Tin nhắn đó có 5 react ❤️. Không ai nhận.

Tôi nhắn riêng cô Lan:

"Khang (21:15): Cô Lan ơi, em nghĩ người ta thả nhầm thật. Bà con mình nhiều người không rành, bấm lộn hoài. Đề xuất của cô về chương trình hè cho các em hay lắm. Em sẽ đưa vào mục họp tới ạ."

"Cô Lan (21:17): Cảm ơn em Khang. Chị biết có thể thả nhầm. Nhưng chị thấy bà con không ai quan tâm bài viết, chỉ quan tâm ai thả 😂. Bốn trang bài viết, không ai bình luận nội dung. 189 tin nhắn bàn về emoji, 0 tin bàn về giáo dục trẻ em."

Tôi đọc tin nhắn cô Lan hai lần. Cô đúng. Bốn trang bài viết, không ai đọc nội dung. 189 tin nhắn, không ai bàn về giáo dục. Cả hẻm dành nguyên một ngày để tranh luận về một cái emoji, trong khi mười bốn đứa trẻ vẫn chơi trong hẻm cụt mỗi chiều, không ai tổ chức gì cho chúng nó.

Tôi mở sổ, viết:

Vụ số 50: Sticker gây chia rẽ.

Nguyên nhân: ai đó thả 😂 lên bài viết giáo dục trẻ em của cô Lan.

Diễn biến: 189 tin nhắn, 1 ngày, 3 nhánh tranh luận (thế hệ gap / ngữ nghĩa emoji / giải pháp).

Kết quả: 0 người nhận thả 😂. 0 người bàn về nội dung bài viết. 1 hướng dẫn sử dụng emoji 2 trang A4 (không ai đọc).

Ghi chú riêng: Phong thả 😂 vì vui, không phải mỉa mai. Không nói ai. Đợi Phong tự nói mẹ.

Ghi chú thêm: Cô Lan là người duy nhất quan tâm 14 đứa trẻ trong hẻm. Đưa đề xuất sinh hoạt hè vào cuộc họp tới.

Tôi đóng sổ, tựa lưng vào ghế. Quạt trần quay chậm, gió thổi nhẹ mấy tờ giấy trên bàn. Ngoài hẻm vắng, mười giờ đêm, phần lớn nhà đã tắt đèn.

Điện thoại rung. Tin nhắn từ Phong.

"Phong (22:10): Anh Khang, con nói mẹ rồi."

"Khang (22:10): Mẹ nói sao?"

"Phong (22:11): Mẹ im. Lâu lắm. Rồi mẹ hỏi: con đọc hết bài viết hả? Con nói: dạ, bốn trang. Mẹ hỏi: hay không? Con nói: hay hơn mấy lần mẹ nói suông. Mẹ cười. Rồi mẹ khóc. Con không hiểu sao mẹ vừa cười vừa khóc."

"Khang (22:12): Mẹ vui đó em."

"Phong (22:12): Vui mà khóc hả?"

"Khang (22:12): Ừ. Người lớn hay vậy."

"Phong (22:13): Kỳ. À mà anh Khang, mẹ con nói mẹ sẽ nhắn nhóm nhận rồi. Nhưng mẹ nhờ anh đừng nói ai là con thả."

"Khang (22:13): OK."

Năm phút sau, nhóm Zalo.

"Cô Lan (22:18): Bà con ơi, chuyện 😂 thì thôi nha. Tôi đã biết ai thả rồi, không có gì nghiêm trọng. Người đó thả vì vui, không phải mỉa mai. Tôi xin lỗi đã làm lớn chuyện. Cảm ơn em Khang đã soạn hướng dẫn. Mình quay lại chuyện sinh hoạt hè cho các em nhỏ nha 🙏"

"Chị Hạnh (22:19): ❤️ Chị ủng hộ!"

"Bác Tư (22:20): 👍"

"Bé Tin (22:20): 👍"

"Chú Ba (22:21): 👍 (Ghi chú: đây là 👍 với nghĩa đồng ý, không phải mỉa mai, theo hướng dẫn của tổ trưởng Khang mục 1 điểm 2)"

Chú Ba vừa ghi chú giải thích 👍 của mình theo đúng hướng dẫn hai trang của tôi. Đây là người đầu tiên và duy nhất đọc hết hướng dẫn đó.

Ngoài cửa sổ, tiếng bé Tin đạp xe qua, dép tổ ong kêu lẹt xẹt quen thuộc. Trên điện thoại, chú Ba vẫn đang gõ một bài dài về "hiện tượng miscommunication kỹ thuật số trong cộng đồng dân cư" mà chắc sáng mai mới gửi xong.

Tôi soạn hướng dẫn sticker. Chú Ba react bằng 👍. Cô Lan hỏi: "Chú Ba, 👍 là đồng ý hay mỉa mai?"

Ngày mai chắc tôi phải soạn thêm hướng dẫn sử dụng 👍.