Khởi nghiệp nuôi gà công nghệ cao

– Khang, chú Ba và anh Hùng muốn gặp em.

Chị Hạnh gọi lúc 7 giờ tối, giọng hào hứng kiểu chị biết chuyện gì đó sẽ rất vui nhưng cái vui ấy không phải dành cho tôi.

– Gặp về chuyện gì ạ?

– Khởi nghiệp.

Tôi nhắm mắt lại, hít một hơi thật chậm qua mũi.

– Ai khởi nghiệp?

– Hai ổng. Chung. Chị chỉ biết có liên quan đến gà.

Gà. Khởi nghiệp. Chú Ba. Anh Hùng. Bốn từ này ghép lại thành một thảm họa tiềm tàng mà không có quy trình nào trên đời có thể dự phòng.

– Dạ, em sẽ qua.

Tôi tắt điện thoại, nhìn cuốn sổ bìa xanh nằm trên bàn. Sổ mở sẵn ở trang trắng, bút bi kẹp ngang, như thể nó cũng đang chờ đợi vụ kế tiếp.

Nhà chú Ba, 8 giờ tối. Bàn nhựa giữa sân, dưới bóng đèn compact vàng hắt ánh sáng xuống mặt bàn loang lổ vết trà. Hai con gà Messi và Ronaldo đứng trong chuồng lưới sát tường, mổ cám lạch cạch, hoàn toàn không biết mình sắp trở thành đối tượng của một dự án chuyển đổi số.

Chú Ba ngồi bên trái, trước mặt là tờ giấy A4 viết chi chít bằng mực xanh. Anh Hùng ngồi bên phải, máy tính xách tay mở, trên màn hình là trang bán thiết bị IoT. Giữa bàn: một chiếc hộp nhựa trắng nhỏ bằng bao thuốc lá, gắn dây nguồn.

– Đây là gì? Tôi hỏi, ngồi xuống ghế nhựa.

– Sensor. Anh Hùng nói, mắt sáng rực. Đo nhiệt độ, độ ẩm, và chuyển động. Giá 890k, em mua trên Shopee.

– Sensor để làm gì?

– Gắn vào chuồng gà.

Tôi nhìn chuồng gà. Hai con gà nhìn lại tôi. Ronaldo nghiêng đầu, vẻ hoài nghi.

Vụ số 61. Khởi nghiệp nuôi gà IoT. Hai nhà sáng lập: một ông 62 tuổi nuôi gà hai mươi năm, một anh 29 tuổi không biết cắm modem. Tổng vốn đầu tư: 890k sensor cộng 2 con gà giá 0 đồng.

Chú Ba mở tờ giấy A4, giọng nghiêm túc như đang trình bày trước hội đồng đầu tư:

– Khang à, ý tưởng thế này. Nuôi gà truyền thống tốn công, phải cho ăn đúng giờ, vệ sinh chuồng, theo dõi sức khỏe. Nhưng nếu áp dụng công nghệ IoT, sensor tự động đo nhiệt độ chuồng, độ ẩm, và lượng thức ăn. Toàn bộ dữ liệu gửi về điện thoại. Tự động hóa. Hiệu quả. Bài bản.

– Chú Ba. Tôi nói chậm, kiểu người đang cố giữ bình tĩnh trong khi bên trong muốn hỏi mười bảy câu cùng lúc. Chú có 2 con gà.

– Đúng.

– Hai con gà cần IoT không?

– Cần. Vì đây là giai đoạn thử nghiệm. Khi mô hình thành công, sẽ mở rộng.

– Mở rộng... nuôi thêm gà?

– Mở rộng thành trang trại thông minh! Anh Hùng chen vào, vỗ bàn nhựa rung rinh. Chú Ba cung cấp kinh nghiệm chăn nuôi, em cung cấp công nghệ. Mô hình này có thể pitch cho nhà đầu tư luôn.

Pitch cho nhà đầu tư. Với 2 con gà tên Messi và Ronaldo. Tổng đàn gia cầm ít hơn số người ngồi quanh bàn nhựa.

Hôm sau, anh Hùng đến nhà chú Ba lắp sensor.

Tôi đến xem vì tò mò, và vì chị Hạnh nhắn: "Anh qua nhanh, hai ổng đang cãi nhau về chỗ gắn sensor."

Đúng thật. Chú Ba muốn gắn sensor ở góc trái chuồng, "theo hướng Đông, gió tốt." Anh Hùng muốn gắn ở giữa trần, "để đo đều." Bà Sáu đi ngang, nghe thấy, dừng lại cho thêm ý kiến bằng giọng trang nghiêm không thể bàn cãi:

– Góc Tây Bắc xung, đừng gắn đó.

Không ai hỏi bà Sáu, nhưng bà vẫn phán. Cuối cùng anh Hùng gắn ở giữa trần, kết nối wifi hẻm. Sensor bắt đầu gửi dữ liệu về điện thoại chú Ba.

– Nhiệt độ chuồng: 31 độ C. Anh Hùng đọc, giọng tự hào. Độ ẩm: 72%. Mọi thứ bình thường.

– 31 độ thì phải bật quạt. Chú Ba nói.

– Chú có quạt cho gà không?

– Không. Nhưng giờ biết rồi thì phải mua quạt.

– Quạt USB nhỏ trên Shopee 89k. Để em đặt cho chú.

Sensor 890k cộng quạt USB 89k, bằng 979k. Cho 2 con gà trị giá khoảng 200k. Tỉ lệ đầu tư: gần 5 lần giá trị tài sản. Chú Ba chắc chắn sẽ gọi đây là "đầu tư cơ sở hạ tầng" và tôi chắc chắn sẽ phải gật đầu.

Cô Lan đi qua, nhìn vào chuồng gà, khoanh tay:

– Nuôi gà mà cần IoT? Con tui nuôi cá cũng không cần app.

– Cá khác gà. Chú Ba nói. Gà phức tạp hơn.

– Phức tạp chỗ nào? Cho ăn, dọn phân, xong.

– Chị Lan ơi, anh Hùng nói, đây là mô hình thông minh. Không phải nuôi gà bình thường.

– Gà thì gà. Thông minh hay không thông minh cũng đẻ trứng vậy thôi.

Cô Lan đi về, lắc đầu. Tôi muốn đồng ý với cô Lan nhưng không nói, vì tổ trưởng phải trung lập, ngay cả khi trung lập nghĩa là đứng giữa hai phe mà phe nào cũng đúng hơn phe kia.

Tuần đầu tiên: mọi thứ vận hành tốt đến mức đáng ngờ. Sensor gửi dữ liệu mỗi giờ. Chú Ba mở điện thoại xem nhiệt độ chuồng gà như người ta xem giá cổ phiếu, thỉnh thoảng gật gù rồi vuốt màn hình lên xuống dù chỉ có một con số duy nhất hiện ra.

– 29 độ. Ổn. Chú Ba vỗ vỗ điện thoại, hài lòng như vừa thắng một phi vụ đầu tư. Messi ăn nhiều hơn Ronaldo. Dữ liệu cho thấy rõ.

– Dữ liệu nào cho thấy? Tôi hỏi.

– Sensor đo chuyển động. Messi đi qua đi lại nhiều hơn. Nghĩa là nó ăn nhiều.

– Hoặc nó đi vệ sinh nhiều.

– Khang. Chú Ba nhìn tôi nghiêm túc, kiểu thầy giáo nhìn học trò vừa trả lời sai bài thi. Đừng phản biện mà không có dữ liệu.

Chú Ba vừa dạy tôi tư duy dựa trên dữ liệu, bằng cách suy luận sai hoàn toàn từ dữ liệu.

Anh Hùng viết bài đăng Zalo: "Tuần đầu tiên nuôi gà IoT: thành công vượt mong đợi. Nhiệt độ chuồng tối ưu 28-31°C. Chuyển động gà ổn định. Tiến tới giai đoạn mở rộng."

Chú Ba bắt đầu viết nhật ký IoT. Mỗi tối, chú gửi vào nhóm Zalo bảng nhiệt độ, độ ẩm, và "chỉ số vận động" của gà, trình bày cẩn thận như phân tích chứng khoán cuối phiên.

Chú Ba: "Báo cáo ngày 5. Nhiệt độ: 29.8°C. Độ ẩm: 68%. Messi vận động 347 lần, Ronaldo 289 lần. Ronaldo cần tăng cường hoạt động."

Bác Tư: "Ronaldo lười. Phải đổi chiến thuật huấn luyện. Cho nó tập sút bóng."

Bà Sáu: "289 là số xấu. Tổng = 19 = 10 = 1. Đơn thân. Ronaldo cần bạn đời."

Bé Tin: "Ông Ba ơi, sensor đo chuyển động là đo cả lúc gà gãi cánh. Không phải lúc nào động cũng là vận động."

Chú Ba: "Chi tiết kỹ thuật. Không ảnh hưởng tổng quan."

Tôi đọc chuỗi tin nhắn, lắc đầu cười. Ở tổ dân phố khác, người ta bàn về giá điện, giá nước. Ở tổ 17, người ta bàn xem Ronaldo gãi cánh có tính là tập thể dục hay không.

Anh Hùng thậm chí làm bảng theo dõi trên Google Sheets, chia sẻ đường dẫn cho chú Ba. Chú Ba không biết mở, bé Tin phải đến mở giúp.

– Ông Ba. Bé Tin ngồi xem bảng, giọng phẳng lì. Nhiệt độ trung bình tuần này 30.2 độ C. Đó là nhiệt độ phòng bình thường. Không cần sensor cũng biết.

– Biết nhưng không có dữ liệu thì chỉ là đoán. Chú Ba nói, tay chỉ vào màn hình. Giờ có dữ liệu, tôi nói 30 độ là có cơ sở.

Bé Tin nhìn tôi, nhún vai. Tôi nhún vai lại. Đừng cãi, để ổng vui.

Tuần thứ hai: sensor hỏng.

Anh Hùng nhắn tôi lúc 6 giờ sáng: "Sensor mất kết nối. Đang tìm nguyên nhân."

Nguyên nhân không cần tìm xa. Ronaldo mổ dây nguồn sensor. Dây đứt, sensor tắt. Không ai biết cho đến khi chú Ba phát hiện điện thoại không còn nhận dữ liệu.

– Gà phá sensor! Chú Ba kêu lên, giọng vừa giận vừa buồn, như ông chủ phát hiện nhân viên cốt cán phá hoại tài sản công ty.

– Ronaldo cắn dây. Anh Hùng xác nhận, mặt phừng phừng. Phải nối lại.

Anh Hùng nối dây, bọc thêm băng keo điện, mất 30 phút và một cuộn băng keo giá 30k. Sensor sống lại được 3 ngày, đủ để chú Ba kịp vui trở lại và đăng Zalo: "Trục trặc nhỏ, đã khắc phục. Tinh thần startup là không bỏ cuộc."

Rồi Messi đạp đổ quạt USB.

Quạt rơi lên sensor, sensor rớt xuống đất, vỡ vỏ ngoài. Messi đứng bên cạnh, mổ cám bình thản. Ronaldo đứng xa xa nhìn, nghiêng đầu.

Hai con gà phối hợp nhịp nhàng hơn hai nhà sáng lập. Ronaldo phá đường dây, Messi phá thiết bị. Chia vai gọn gàng, không cần Google Sheets.

– Em mua cái mới được không? Chú Ba hỏi, giọng nhỏ dần.

– 890k nữa chú.

– Đắt quá. Có cái rẻ hơn không?

– Có, 450k. Nhưng không đo chuyển động.

– Không đo chuyển động thì biết gà ăn nhiều hay ít sao?

Biết bằng cách nhìn chú ơi. Hai con gà cách chú 3 mét. Nhìn là biết. Nhưng tôi không nói, vì chú Ba đang rất nghiêm túc, và anh Hùng đang rất tổn thương.

Hai nhà sáng lập đứng trước chuồng gà, nhìn sensor vỡ nằm trên nền xi măng, im lặng như vừa mất một người thân.

Nhưng vấn đề lớn hơn không nằm ở sensor. Khi sensor hỏng, cái hẹn giờ tự động cho ăn cũng tắt theo.

Trước kia, chú Ba cho gà ăn thủ công lúc 6 giờ sáng và 5 giờ chiều, mỗi ngày, không lệch, hai mươi năm. Nhưng từ khi có sensor, chú tin vào hẹn giờ tự động: đặt lịch, máy đổ cám. Khi sensor hỏng, hẹn giờ cũng hỏng. Chú Ba quên cho gà ăn buổi chiều vì nghĩ máy đã làm.

Ronaldo và Messi nhịn 18 tiếng.

May mắn là vợ bác Tư, cô Hoa, đi ngang qua thấy gà kêu ầm ĩ, ném cho mỗi con nửa chén cơm thừa. Hai con gà sống sót nhờ tình hàng xóm, thứ không cần wifi, không cần sensor, và không bao giờ mất kết nối.

– Hoa ơi, cảm ơn chị. Chú Ba nói với cô Hoa, giọng biết ơn nhưng vẫn không quên góp ý. Nhưng gà không nên ăn cơm. Ăn cám mới chuẩn dinh dưỡng.

– Thì nuôi kiểu cũ đi ông Ba. Cô Hoa phẩy tay. Đã nuôi gà mà còn cần sensor, giờ gà nhịn đói vì sensor hỏng, nghe có hợp lý không?

Không hợp lý. Nhưng tôi không phải người cần trả lời câu đó.

Bác Tư nghe vợ kể, nhắn nhóm Zalo: "Hai con gà chú Ba suýt nhịn chết vì IoT. May có Hoa nhà tôi cứu. Đây gọi là: backup plan. Không có backup plan, thua trận."

Chú Ba: "Đó là trục trặc kỹ thuật. Không phải lỗi mô hình."

Bé Tin: "Ông Ba ơi, trước khi có sensor ông nuôi gà 20 năm không chết con nào. Giờ có sensor suýt chết 2 con."

Chú Ba không trả lời bé Tin. Lần hiếm hoi chú không có câu phản biện nào. Không "biến số ngoại sinh", không "chi tiết kỹ thuật." Sự im lặng của chú nặng hơn mọi phân tích vĩ mô chú từng viết.

Cuối tuần thứ hai, tôi ghé nhà chú Ba.

Sensor vẫn nằm trên bàn, chưa sửa. Quạt USB đã cháy. Chú Ba ngồi ngoài sân, tay rải cám từng nắm vào chuồng, chậm rãi, đều đặn, giống như hai mươi năm trước. Messi và Ronaldo mổ cám tanh tách, lông bóng, mắt sáng, trông khỏe hơn lúc có sensor.

– Chú Ba, sao không sửa sensor?

Chú Ba thở dài, nhìn nắm cám trong tay.

– Khang à, anh Hùng bận. Hẹn tuần sau.

Tôi ngồi xuống ghế nhựa cạnh chú, nhìn hai con gà tranh nhau hạt cám cuối cùng trong máng.

– Chú thấy sao?

– Chú thấy... ROI âm. Chú Ba gãi đầu, cười nhẹ nhưng mắt không cười. Đầu tư 890k sensor, quạt 89k, nối dây 30k, tổng hơn 1 triệu. Thu về: 0 đồng. Nhưng mà kinh nghiệm là vô giá.

Kinh nghiệm vô giá: 2 con gà suýt chết đói, 1 sensor vỡ, 1 quạt cháy, 18 tiếng gà nhịn ăn, và bài học rằng hai mươi năm nuôi gà thủ công không sai.

– Chú có hối hận không?

Chú Ba rải nắm cám cuối cùng, phủi tay vào quần, nhìn Messi và Ronaldo tranh nhau lông bay lả tả.

– Không. Chú nhìn gà, rồi nhìn tôi, ánh mắt dịu hẳn xuống. Vì tôi biết thêm một thứ: công nghệ không thay thế được tay tôi.

Câu đó chú Ba nói nhẹ, nhẹ hơn mọi phân tích vĩ mô chú từng thuyết trình. Chỉ là một ông già 62 tuổi ngồi bên chuồng gà, nhận ra mình vẫn cần mình.

Rồi chú nói thêm, giọng hạ thấp:

– Nhưng đừng nói Hùng là tôi nói vậy. Nó còn trẻ. Để nó tin.

Tôi gật đầu, không nói gì, chỉ lặng lẽ mở cuốn sổ bìa xanh và ghi: "Vụ số 61. Khởi nghiệp gà IoT. Kết thúc sau 2 tuần, ROI âm, sensor vỡ. Nhưng chú Ba không chê anh Hùng. Vì 'nó còn trẻ, để nó tin.' Có lẽ đó mới là kinh nghiệm vô giá thật."

Tối hôm đó, anh Hùng nhắn nhóm Zalo: "Dự án gà IoT tạm dừng để nâng cấp thiết bị. Sẽ khởi động lại giai đoạn 2 trong thời gian sớm nhất."

Chị Hạnh: "Ai cần mua sensor cũ (đã vỡ) inbox chị. Giá rẻ bất ngờ."

Bé Tin: "Giai đoạn 2 = mua sensor mới cho gà cắn tiếp?"

Bác Tư: "Chú Ba, để gà yên. Cho nó đá bóng kiếm tiền hợp lý hơn."

Chú Ba: "Bác Tư, gà không đá bóng được."

Bác Tư: "Chú biết gì, YouTube có gà đá bóng nè."

Tôi đọc tin nhắn, mỉm cười, rồi tắt Zalo. Ngoài cửa sổ, hẻm 17 chìm vào đêm, đèn đường nhấp nháy vàng vọt. Từ phía nhà số 7, thoảng nghe tiếng gà cục cục. Messi hay Ronaldo, không rõ. Nhưng nghe an lành, kiểu chúng không quan tâm IoT hay phong thủy hay chiến thuật huấn luyện. Chúng chỉ cần cám, nước, và một ông chủ nhớ cho ăn bằng tay.

Hai con gà sống sót mọi cuộc khủng hoảng: kinh tế, công nghệ, và cả lòng nhiệt thành của hai nhà sáng lập. Nếu Messi và Ronaldo biết nói, chắc chúng sẽ xin một điều duy nhất: đừng nâng cấp gì thêm nữa.

Nhưng mà tôi biết anh Hùng. "Giai đoạn 2" không phải lời nói suông.