Tin đồn cúp điện
Sáng thứ Tư, tôi vừa ngồi vào bàn ở cơ quan, chưa kịp bật máy tính thì điện thoại rung.
Nhóm Zalo. Chị Hạnh.
"Hạnh (06:47): BÀ CON ƠI! Tin quan trọng! Nghe nói tuần sau cúp điện 3 NGÀY liên tục! Từ thứ Hai đến thứ Tư! Bà con chuẩn bị nha!"
Sáu giờ bốn mươi bảy phút sáng. Chưa ai kịp uống cà phê. Nhóm đã bắt đầu nổ.
"Bà Sáu (06:49): Trời ơi! Tháng này tháng xấu, cúp điện là đúng rồi! Hướng trạm điện phía Tây Nam xung với cung Thiên Đức!"
"Chú Ba (06:51): Cúp điện 3 ngày ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt kinh tế. Tính sơ: 32 hộ × chi phí bảo quản thực phẩm × 3 ngày, thiệt hại ước tính khoảng 15-20 triệu. Chưa kể gián đoạn chuỗi cung ứng lạnh..."
"Bác Tư (06:52): Cúp điện thì xem bóng đá sao? Tuần sau có trận Việt Nam giao hữu!"
Bốn phút. Bốn tin nhắn. Bốn góc nhìn khác nhau. Và chưa ai hỏi: tin này ở đâu ra.
Tôi nhấn vào tin chị Hạnh. Không link. Không ảnh chụp thông báo. Không tên cơ quan nào. Chỉ có "nghe nói".
"Khang (06:55): Chị Hạnh ơi, tin này nguồn ở đâu ạ? Em chưa thấy thông báo từ điện lực."
"Hạnh (06:55): Chị nghe chị Bảy bán rau ngoài chợ nói! Chị ấy nghe từ anh Tám thợ điện! Tin chắc luôn!"
Chị Bảy bán rau nghe từ anh Tám thợ điện. Anh Tám thợ điện nghe từ ai thì không rõ. Chuỗi nguồn tin này dài hơn chuỗi cung ứng lạnh của chú Ba.
Tôi tắt màn hình, cất điện thoại, bật máy tính. Ở cơ quan, tôi có việc phải làm. Tin cúp điện chưa xác minh, để trưa xử.
Chín giờ sáng. Tôi quên bẵng nhóm Zalo. Mở ra kiểm tra: 127 tin nhắn mới.
Một trăm hai mươi bảy.
Tôi lướt nhanh. Chủ đề đã tách thành ba nhánh.
Nhánh một: chuẩn bị cho ngày tận thế (cúp điện). Bà Sáu dặn mua nến, hương trầm, nước thánh. Bác Tư hỏi pin sạc dự phòng xem bóng đá bằng điện thoại được bao lâu. Cô Lan gợi ý dạy con "sinh tồn không điện" theo chương trình ngoại khóa Đan Mạch.
Nhánh hai: phân tích nguyên nhân cúp điện. Chú Ba giảng về lưới điện quốc gia, hệ số tải, và so sánh giá điện Việt Nam với Singapore. Anh Hùng khẳng định "lưới điện thông minh dùng AI sẽ không bao giờ cúp" và gửi link bài viết trên Medium.
Nhánh ba: thương mại. Chị Hạnh.
"Hạnh (07:30): Bà con ơi! Nhân vụ cúp điện, chị có đèn pin sạc LED siêu sáng, pin 8 tiếng, giá 89k! Mua 2 tặng 1 nến thơm! Inbox chị nha!"
"Hạnh (07:45): Sạc dự phòng 20.000mAh chỉ 199k! Sạc nhanh, nhỏ gọn! Ai cần inbox!"
"Hạnh (08:15): COMBO CHỐNG CÚP ĐIỆN: 1 đèn pin + 1 sạc dự phòng + 3 nến thơm + 1 quạt mini tay = 350k! Giá gốc 520k! Chỉ hôm nay!"
Chị Hạnh ra combo trong vòng chín mươi phút kể từ tin đồn đầu tiên. Tốc độ phản ứng thị trường này, chú Ba mà biết thì phải ghi vào giáo trình.
Trưa, tôi tranh thủ giờ nghỉ, gọi điện cho Điện lực Bình Thạnh. Tổng đài bận. Gọi lần hai, bận. Lần ba, có người bắt máy.
– Dạ, em là tổ trưởng tổ 17, phường 25. Em muốn hỏi lịch cúp điện tuần sau ạ.
– Tuần sau khu vực nào anh?
– Hẻm 17, phường 25, Bình Thạnh.
Tiếng gõ bàn phím bên kia. Im lặng. Rồi:
– Anh ơi, tuần sau không có lịch cúp điện khu vực phường 25. Không có lịch cắt điện nào cả.
– Dạ, chắc không ạ?
– Chắc. Nếu có cắt điện, tụi em thông báo trên website và Zalo OA trước bảy ngày. Hiện tại không có.
– Cảm ơn chị.
Tôi cúp máy. Thở ra. Không cúp điện. Tin giả. Như tôi đoán.
Tôi soạn tin nhắn đính chính, cẩn thận từng chữ. Gắn tên cơ quan, số điện thoại tổng đài, link tra cứu lịch cúp điện trên website điện lực.
"Khang (12:10): Bà con ơi, em vừa gọi Điện lực Bình Thạnh xác minh. TUẦN SAU KHÔNG CÓ LỊCH CÚP ĐIỆN khu vực phường 25. Tin cúp điện 3 ngày là tin không chính xác ạ. Bà con có thể tra cứu lịch cúp điện tại: [link]. Số tổng đài: 19006769. Em nhờ bà con không chia sẻ tin chưa kiểm chứng ạ 🙏"
Gửi xong, tôi đặt điện thoại xuống. Cảm giác nhẹ nhõm. Lần đầu tiên sau bốn tháng, tôi giải quyết một vụ bằng đúng quy trình: tiếp nhận thông tin, xác minh nguồn, đính chính. Sạch sẽ. Rõ ràng.
Tôi ăn cơm trưa xong, mở Zalo kiểm tra.
Tin đính chính của tôi: 2 like. Chị Hạnh và bé Tin.
Cuộc trò chuyện sau tin đính chính:
"Bà Sáu (12:25): Không cúp thì tốt. Nhưng mua nến để dành cũng không thừa. Tháng cô hồn tới rồi."
"Chú Ba (12:27): Khang xác minh tốt. Nhưng lưu ý: việc không có lịch cúp điện hiện tại không đảm bảo rằng tương lai sẽ không cúp. Theo dữ liệu năm ngoái, mùa khô thường cúp điện luân phiên..."
"Bác Tư (12:30): Sạc dự phòng mua rồi thì giữ. Xem bóng đá ngoài đường cũng cần."
Không ai quan tâm đến việc tin là giả. Họ chỉ quan tâm đến việc đã mua đồ rồi thì sao.
Một giờ chiều. Tôi chuẩn bị quay lại làm việc thì điện thoại rung. Tin nhắn riêng từ bé Tin.
"Tin (13:05): Anh Khang, con check rồi. Tin cúp điện này đang lan ở ít nhất 4 nhóm Zalo trong phường. Mỗi nhóm đều nói 'nghe từ nguồn tin cậy'. Không nhóm nào có link gốc."
"Khang (13:06): Em biết rồi, anh đã đính chính."
"Tin (13:06): Con biết. Nhưng anh đính chính kiểu đó không ai đọc đâu. Phải ghim tin lên đầu nhóm."
"Khang (13:07): Sao ghim?"
"Tin (13:07): Anh là admin mà. Nhấn giữ tin nhắn, chọn Ghim. Ghim lên đầu nhóm thì mở ra ai cũng thấy."
Tôi làm theo. Nhấn giữ. Chọn Ghim. Tin đính chính hiện lên đầu nhóm, có biểu tượng ghim nhỏ bên cạnh.
"Tin (13:08): 👍 Lần sau có tin giả, anh ghim đính chính trước, hỏi sau. Mấy người lớn chỉ đọc tin ghim, không cuộn xuống đâu."
Bé Tin mười lăm tuổi vừa dạy tổ trưởng ba mươi hai tuổi cách dùng Zalo. Ở cơ quan tôi dùng Excel mỗi ngày nhưng chưa bao giờ biết ghim tin nhắn Zalo. Hai thế giới khác nhau.
Tôi gửi thêm tin nhắn riêng cho bé Tin: "Cảm ơn em." Tin trả lời bằng một sticker mèo nhún vai. Không nói thêm gì. Kiểu bé Tin.
Ba giờ chiều. Nhóm Zalo đã giảm nhiệt. Chỉ còn lác đác vài tin. Nhưng xuất hiện một nhánh mới tôi không ngờ.
"Cô Hai nhà 25 (15:12): Bà con ơi, nhà tôi vừa mua cái máy phát điện mini trên Shopee, 3 triệu 2. Ai cần mượn thì nói."
"Anh Đức nhà 19 (15:15): Tui cũng mua rồi. 2 triệu 8. Loại chạy xăng."
"Chị Tuyền nhà 28 (15:20): Nhà tôi mua cái inverter, 1 triệu 5. Gọn hơn máy phát."
Ba nhà mua máy phát điện. Tổng chi phí: gần 8 triệu. Vì một tin đồn không có thật.
Tôi nhìn ba tin nhắn đó, cảm giác lạ. Không tức giận, không bực bội, chỉ có một thứ gì đó giống như ngạc nhiên buồn. Tin đính chính tôi ghim lên đầu nhóm, ai mở ra cũng thấy. Nhưng ba nhà này đã đặt hàng từ sáng, trước khi tôi kịp gọi điện lực. Tốc độ mua hàng nhanh hơn tốc độ xác minh.
Tôi mất ba tiếng để gọi tổng đài, xác minh, soạn đính chính. Chị Hạnh mất chín mươi phút để ra combo. Ba hộ dân mất ba mươi phút để đặt máy phát điện trên Shopee. Trong cuộc đua giữa sự thật và nỗi sợ, sự thật luôn về chậm hơn.
Chiều, về đến hẻm, tôi đi bộ qua mấy nhà. Nhà bà Sáu trước cửa bày mười hai cây nến đỏ, sắp hàng ngay ngắn như đội hình duyệt binh. Nhà bác Tư trên bàn có hộp sạc dự phòng mới tinh, vỏ nhựa chưa bóc. Nhà số 22 treo đèn pin LED ở cửa, loại 89k, đúng hàng chị Hạnh bán.
Tôi dừng trước nhà chú Ba. Ông đang ngồi ngoài hiên, đọc báo trên điện thoại, hai con gà Messi và Ronaldo bới đất dưới chân.
– Chú Ba, em đính chính rồi, không cúp điện đâu ạ.
Chú Ba ngẩng lên, gật đầu chậm rãi.
– Ừ, chú đọc rồi. Em xác minh tốt. Nhưng Khang, chú nói thiệt nha. Cái tin giả này không quan trọng. Quan trọng là nó phơi bày một thực trạng: hạ tầng điện lực của mình vẫn chưa đủ tin cậy để người dân không hoảng khi nghe tin cúp điện. Theo báo cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam năm ngoái, tỉ lệ sự cố lưới...
Mười lăm giây. Từ "em đính chính tốt" đến giảng kinh tế. Kỷ lục mới của chú Ba.
– Dạ, em ghi nhận ạ.
Tôi đi tiếp. Qua nhà chị Hạnh, cửa mở, tiếng livestream vọng ra.
– Bà con ơi, hôm nay chị có combo đèn pin siêu sáng, sạc dự phòng, nến thơm, chuẩn bị cho mùa mưa bão nha! Mưa bão là mất điện, mất điện là cần đèn! Đặt nhanh kẻo hết!
Tôi dừng lại. Sáng nay bán combo chống cúp điện. Chiều nay, sau khi tôi đính chính không cúp điện, chị đổi thành combo chống mưa bão. Hàng y chang. Chỉ đổi lý do.
Chị Hạnh không cần tin thật hay giả. Chị cần lý do. Mà lý do thì lúc nào cũng có.
Tôi gõ cửa nhẹ. Chị Hạnh vẫy tay, tắt mic.
– Khang! Vào đi em!
– Chị Hạnh, em hỏi thiệt. Chị biết tin cúp điện là giả mà sao chị vẫn bán?
Chị Hạnh nhìn tôi, cười, kiểu cười của người giải thích chuyện hiển nhiên cho đứa trẻ.
– Em ơi, chị bán đèn pin. Đèn pin thì lúc nào cũng cần. Cúp điện hay không cúp điện, nhà nào cũng nên có một cái đèn pin. Chị chỉ nhắc bà con thôi.
– Nhưng chị dùng tin giả để bán hàng...
– Chị không tạo tin. Chị nghe tin, chị chia sẻ. Rồi chị bán đồ phòng bị. Phòng bị là tốt mà em.
Tôi thua. Logic của chị Hạnh không sai. Đèn pin lúc nào cũng cần. Sạc dự phòng lúc nào cũng cần. Nến thơm... ừ, bà Sáu lúc nào cũng cần. Chị không lừa ai. Chị chỉ tận dụng thời cơ.
– Mà Khang, em lấy một bộ combo không? 350k thôi. Chị để cho em 300k, giá tổ trưởng.
– Dạ thôi ạ.
– Vậy sạc dự phòng? 199k, sạc nhanh lắm.
– Dạ em có rồi ạ.
– Có rồi thì mua thêm. Hai cái backup cho nhau.
Tôi lắc đầu, cười, bước ra. Chị Hạnh bật lại mic livestream, giọng vang lên sau lưng tôi: "Bà con ơi, tổ trưởng vừa ghé thăm chị nè! Tổ trưởng cũng lo chuyện mất điện lắm!"
Tôi vừa bị biến thành người chứng thực cho combo đèn pin 350k mà không kịp phản đối.
Tối, về phòng, tôi mở Zalo lần cuối. Nhóm Zalo hôm nay: 347 tin nhắn. Tin đính chính của tôi vẫn nằm ở giữa dòng chảy, hai like lẻ loi giữa biển thông tin. Phía trên là tin đồn. Phía dưới là quảng cáo. Bên cạnh là phong thủy. Xen lẫn là kinh tế vĩ mô.
Tôi lật cuốn sổ mới (cuốn mới mua sau khi cuốn cũ hết, bìa xanh, gáy còn thơm mùi keo), viết:
Vụ số 48: Tin đồn cúp điện.
Nguồn: chị Hạnh nghe chị Bảy bán rau nghe anh Tám thợ điện.
Xác minh: gọi Điện lực Bình Thạnh, không có lịch cúp điện.
Đính chính: đăng nhóm Zalo, kèm link và số tổng đài.
Kết quả: 2 like. 3 nhà đã mua máy phát điện mini. 5 nhà mua combo đèn pin chị Hạnh. 12 cây nến nhà bà Sáu. 1 bài giảng kinh tế chú Ba. 0 người quan tâm đến đính chính.
Tôi đóng sổ, nhìn ra cửa sổ. Hẻm tối, đèn đường nhấp nháy quen thuộc, ánh sáng camera ông Năm nhấp nháy đều đặn. Từ nhà số 25, cô Hai đang thử máy phát điện mới mua, tiếng nổ bành bành vang khắp hẻm. Bà Sáu thò đầu ra cửa sổ: "Máy gì mà kêu dữ vậy? Hướng Tây Nam đặt máy phát điện là xung ngũ hành đó!" Cô Hai tắt máy, im lặng, chắc đang Google "phong thủy đặt máy phát điện".
Đâu đó vọng lại tiếng livestream chị Hạnh, giọng đều đều bán hàng, pha lẫn tiếng quạt nhà ai đó quay. Mùi nhang trầm từ nhà bà Sáu thoảng qua, mười hai cây nến đỏ vẫn xếp hàng trước cửa, chưa thắp cây nào nhưng bà nói "để phòng".
Đính chính của tôi: 2 like. Tin giả: 47 lượt chia sẻ. Chị Hạnh: doanh thu tối đó gấp ba ngày thường.
Ở cơ quan, đính chính của tôi sẽ được in ra giấy, dán bảng tin, ai cũng phải đọc. Ở hẻm, đính chính của tôi chìm trong 347 tin nhắn, nằm giữa quảng cáo đèn pin và bài giảng về lưới điện quốc gia.
Nhưng tôi vẫn ghi vào sổ. Vì đó là việc của tổ trưởng.