Hội thảo chống lừa đảo

– Bà con mình nhớ: không bao giờ bấm vào đường dẫn lạ. Không chuyển tiền cho người không quen. Không cung cấp mã xác thực cho bất kỳ ai.

Anh Cường đứng trước bảng trắng mượn từ trường mầm non cuối đường, tay cầm bút lông xanh, viết ba dòng chữ in hoa. 28 tuổi, cán bộ tư pháp phường, áo sơ mi trắng bỏ trong quần tây, trông giống tôi phiên bản trẻ hơn bốn tuổi và ít mệt hơn 47 vụ.

Vụ số 63 trong cuốn sổ bìa xanh.

17 người ngồi trên ghế nhựa trong nhà văn hóa. Tôi chuẩn bị 30 ghế, nghĩa là 13 cái đang đứng trơ khấc ngoài góc phòng, chứng nhân thầm lặng cho sự lạc quan của tổ trưởng. 17 trên 32 hộ, tỉ lệ 53%. Ở cơ quan tôi, họp bắt buộc cũng chỉ đạt 60%. Hẻm 17 không tệ, nếu không tính lý do người ta đến.

5 người đến vì tò mò. 4 người đến vì chị Hạnh mang bánh và trà đá. 3 người đến vì tôi gọi điện nhắc hai lần. Và 5 người đến vì phòng có quạt trần, giữa trưa hè thì quạt trần thắng mọi chủ đề tuyên truyền.

Chị Hạnh ngồi hàng đầu, trước mặt xếp gọn gàng hai xấp tờ rơi: một xấp "Phòng chống lừa đảo qua mạng" của phường, một xấp "Kem chống nắng nhập khẩu, mua 2 tặng 1, inbox Zalo chị Hạnh". Hai xấp nằm cạnh nhau trên bàn, hòa bình chung sống.

Anh Cường nói rõ ràng, có hình ảnh minh họa in từ máy tính, giọng đều đều kiểu người quen trình bày trước đám đông không ai muốn nghe.

Chú Ba giơ tay ở phút thứ bảy.

– Xin phép, tôi bổ sung. Theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước, năm ngoái thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam ước tính hơn tám ngàn tỷ đồng. Con số này tương đương tổng sản phẩm nội địa một tỉnh nhỏ.

Anh Cường gật đầu lịch sự.

– Dạ, cảm ơn chú. Đúng là con số rất lớn...

– Và xu hướng tăng, chú Ba nói tiếp, rút từ túi ra tờ giấy A4 ghi sẵn. Tôi có biểu đồ đây. Nếu chiếu theo mô hình kinh tế lượng...

– Chú Ba, tôi chen vào nhẹ nhàng, để anh Cường nói tiếp đã ạ.

Chú Ba gấp tờ giấy lại. Tờ giấy ấy sẽ được mở ra lần nữa trước khi buổi nói chuyện kết thúc. Tôi biết chắc điều này, giống biết chắc bà Sáu sẽ hỏi về phong thủy trong vòng mười phút tới.

Bảy phút sau, bà Sáu giơ tay.

– Cán bộ ơi, tui muốn hỏi. Nếu mình chuyển tiền cho thầy phong thủy trên mạng mà thầy có giấy chứng nhận, vậy có phải lừa đảo không?

Anh Cường hơi ngập ngừng, liếc sang tôi. Tôi nhìn trần nhà.

– Dạ, thưa bà, giấy chứng nhận trên mạng rất dễ bị làm giả. Bà nên cẩn thận...

– Nhưng nếu thầy đó có hàng ngàn người theo dõi? Và thầy đoán đúng tuổi tui?

– Dạ, đoán đúng tuổi không có nghĩa là...

– Tui sinh năm Dần. Thầy nói ngay: "Bà tuổi Dần, mệnh Hỏa, đang gặp hạn." Đúng y chang!

Bà Sáu 72 tuổi, tức sinh khoảng năm 1954. Năm Giáp Ngọ, không phải năm Dần. Nhưng tôi không nói, vì sửa sai bà Sáu về phong thủy cần can đảm hơn sửa sai 32 hộ dân về phân loại rác.

Anh Hùng ngồi hàng sau, xen vào:

– Bà Sáu ơi, lừa đảo bây giờ tinh vi lắm. Nhưng nếu dùng công nghệ đúng cách thì an toàn. Ví dụ, đầu tư qua sàn uy tín có xác minh danh tính, không lo bị lừa.

Bé Tin ngồi cạnh, quay sang hỏi nhỏ nhưng đủ mười bảy người nghe:

– Anh có đầu tư sàn nào chưa?

Hùng im một lúc, tay xoay xoay điện thoại trên đùi.

– Anh đang... nghiên cứu.

Cái khoảng lặng giữa "đang" và "nghiên cứu" dài hơn toàn bộ phần trình bày của anh Cường về dấu hiệu nhận biết sàn đầu tư lừa đảo.

Bé Tin gật đầu, không nói thêm. Nhưng cái gật đầu đó chứa đựng nhiều hơn mọi tờ rơi phòng chống lừa đảo trên bàn chị Hạnh.

Buổi nói chuyện kéo dài một tiếng hai mươi phút. Trong đó anh Cường nói được 25 phút, chú Ba bổ sung 20 phút, bà Sáu hỏi 15 phút về thầy phong thủy, và phần còn lại là tranh luận tự do. Bác Tư chen vào hai lần bằng phép so sánh bóng đá. Chị Hạnh quảng cáo kem chống nắng một lần. Cô Lan đề xuất dạy trẻ em về an toàn mạng theo mô hình Estonia.

Một giờ hai mươi phút. Anh Cường nói 25 phút. Nghĩa là 55 phút còn lại thuộc về hẻm 17. Anh Cường là diễn giả, nhưng hẻm 17 mới là chương trình chính.

Khi mọi người ra về, chị Hạnh đứng ở cửa nhà văn hóa, phát tờ rơi kem chống nắng. 6 trong 17 người nhận. Tỉ lệ chuyển đổi 35%, cao hơn tỉ lệ người nhớ ba dòng chữ trên bảng trắng.

Anh Cường bắt tay tôi, mắt hơi mệt.

– Anh Khang, tổ anh... sôi nổi quá.

– Em quen rồi.

Sôi nổi. Cách nói lịch sự của cán bộ 28 tuổi dành cho "hỗn loạn có tổ chức".

Tôi chụp hình buổi sinh hoạt gửi phường. 17 người, bảng trắng, bình nước lọc, tờ rơi. Đủ chứng từ. Phường cần bằng chứng rằng tổ dân phố đã được tuyên truyền. Tôi cung cấp bằng chứng. Phần hiệu quả tuyên truyền, xin phép không đề cập trong báo cáo.

Chiều hôm đó, 4 giờ 37 phút, chị Hạnh nhắn riêng tôi.

"Khang ơi, chị nghĩ chị bị lừa."

Tôi đọc tin nhắn hai lần. Chị Hạnh, người nắm mạng lưới tình báo hẻm 17 dày hơn 14 cái camera ông Năm, người bán được hàng cho khách không muốn mua, chị Hạnh bị lừa.

"Chị mua lô hàng kem dưỡng trắng da trên mạng, 4.2 triệu, quảng cáo nhập từ Hàn Quốc, giảm 70%. Hàng giao tới, bao bì tiếng Trung, không mã vạch, mùi giống dầu gió."

Tôi gọi lại.

– Chị mua ở đâu?

– Trên mạng. Trang có hơn năm mươi ngàn người theo dõi. Đánh giá 5 sao hết.

– Chị có kiểm tra trước khi chuyển tiền không?

Im lặng ba giây.

– Khang ơi, nó giảm giá 70%. Ai mà kịp kiểm tra.

Sáng nghe "không chuyển tiền cho người không quen". Chiều chuyển 4.2 triệu cho trang bán hàng chưa gặp mặt bao giờ. Nhưng "trường hợp của chị khác". Chị mua để bán lại, chị có kinh nghiệm kinh doanh, chị nhìn sản phẩm là biết tốt xấu. Trừ khi sản phẩm chưa giao.

Tôi hỏi chị có giữ hóa đơn chuyển khoản không. Chị gửi ảnh chụp màn hình: chuyển vào tài khoản cá nhân, tên Nguyễn Thị Mỹ Hạnh. Trùng họ chị, nên chị thấy "có duyên". Không hóa đơn đỏ, không mã đơn hàng, không địa chỉ kho.

– Chị ơi, tất cả dấu hiệu lừa đảo anh Cường nói sáng nay đều có trong vụ này.

Chị Hạnh thở dài bên kia điện thoại.

– Chị biết. Nhưng lúc nó giảm 70% thì đầu chị chỉ nghĩ: nếu mua xong bán lại cho mấy bà trong hẻm, lời gấp đôi.

Chị Hạnh không bị lừa vì ngây thơ. Chị bị lừa vì quá giỏi tính toán lợi nhuận mà quên tính toán rủi ro. Cái đầu kinh doanh của chị hoạt động nhanh hơn bài giảng phòng chống lừa đảo kịp ngấm.

5 giờ 12 phút. Chú Ba gọi.

– Khang à, chú muốn hỏi ý kiến em. Chú có đầu tư 10 triệu vào một dự án tiền số. Người giới thiệu là bạn của bạn chú, có bằng thạc sĩ kinh tế. Cam kết lãi 15% một tháng.

Tôi ngồi xuống ghế, tay giữ chặt điện thoại.

– Chú Ba, sáng nay anh Cường vừa nói: lãi suất cao bất thường là dấu hiệu lừa đảo.

– Tôi biết. Nhưng trường hợp này khác. Người giới thiệu có bằng thạc sĩ kinh tế.

– Chú cũng có bằng thạc sĩ kinh tế.

– Đúng. Nên tôi mới nhận ra đây là cơ hội thật.

Phải mất ba giây tôi mới hiểu câu đó theo đúng nghĩa chú Ba muốn nói. Hai thạc sĩ kinh tế, một giới thiệu, một nhận lời, vậy thì chắc chắn không phải lừa đảo. Cách lập luận hoàn hảo, trừ việc nó sai từ tiền đề.

– Chú đã chuyển tiền chưa?

– Rồi. Sáng nay. Trước buổi nói chuyện.

Trước buổi nói chuyện. Chú Ba trích dẫn con số tám ngàn tỷ thiệt hại, bổ sung số liệu cho anh Cường bằng tờ giấy A4 ghi sẵn, trong khi 10 triệu của chú đã nằm gọn trong tài khoản "bạn của bạn" từ sáng sớm.

– Chú ơi, 15% một tháng tức là 180% một năm. Ngân hàng cho vay 8%. Nếu có cách kiếm 180%, ngân hàng đã làm rồi, đâu cần bạn của bạn chú.

Im lặng năm giây.

– Em nói cũng có lý. Nhưng ngân hàng bảo thủ, còn người ta dùng thuật toán mới.

– Thuật toán gì vậy chú?

– Chú không biết chi tiết. Nhưng nó gọi là... trí tuệ nhân tạo giao dịch tự động.

Lại trí tuệ nhân tạo. Mọi thứ trong hẻm 17 cuối cùng đều quay về trí tuệ nhân tạo, bóng đá, hoặc phong thủy. Ba trụ cột tư tưởng bất di bất dịch.

– Chú có thể rút tiền ra được không?

– Nó nói phải đợi 30 ngày.

– Vậy thì chờ 30 ngày xem. Nhưng chú đừng bỏ thêm tiền.

Chú Ba hứa. Lời hứa của chú Ba có thời hạn sử dụng ngắn hơn ly cà phê đá ở quán anh Tuấn. Nhưng tôi ghi nhận, vì không ghi nhận thì cũng chẳng biết làm gì hơn.

6 giờ 15 phút. Bà Sáu nhắn nhóm Zalo.

"Bà con ơi, tui mới chuyển 2 triệu cho thầy Minh Đức trên mạng để hóa giải hạn tam tai. Thầy nói chuyển trước 6 giờ chiều thì còn kịp. Mà giờ thầy không trả lời tin nhắn. Ai biết thầy Minh Đức không?"

23 tin nhắn trong bảy phút.

Bác Tư: "Thầy nào mà bắt chuyển tiền qua mạng? Thầy thiệt đến nhà coi."

Chú Ba: "2 triệu? Bà Sáu ơi, tỉ suất hoàn vốn cho dịch vụ tâm linh trực tuyến là 0%."

Chú Ba vừa mất 10 triệu vào tiền số nhưng vẫn phân tích chính xác tỉ suất hoàn vốn cho bà Sáu. Năng lực phân tích rủi ro của chú chỉ hoạt động khi đánh giá tiền người khác.

Chị Hạnh: "Bà ơi, bà bị lừa rồi. (Chị cũng vừa bị luôn)"

Bé Tin nhắn riêng tôi lúc 8 giờ rưỡi.

"Anh Khang, em kiểm tra cái trang thầy Minh Đức của bà Sáu. Trang lập 2 tháng trước, ảnh đại diện lấy từ trang bán hàng Trung Quốc, tên miền đăng ký ở Singapore. Em chụp lại bằng chứng rồi. Nếu bà Sáu muốn báo công an, em gửi cho anh."

15 tuổi. Thằng nhỏ 15 tuổi kiểm tra tên miền, truy nguồn ảnh, lưu bằng chứng. Trong khi ba người lớn cộng lại mất 16.2 triệu vào kem dưỡng, tiền số và thầy phong thủy.

Tôi nhắn lại: "Cảm ơn Tin. Nhưng 2 triệu chắc khó lấy lại."

"Em biết. Nhưng nếu báo thì ít nhất nó không lừa thêm người khác."

Đứa trẻ nghĩ đến người khác, trong khi ba người lớn mỗi người đều tin mình là trường hợp đặc biệt. Hẻm 17 có 32 hộ dân, 3 người bị lừa, 1 đứa trẻ biết cách kiểm tra. Tỉ lệ không tệ, nhưng đứa trẻ đang ở sai phía của phương trình.

Ông Năm nhắn riêng: "Camera ghi bà Sáu cầm điện thoại từ 3 giờ chiều, ngồi trước cửa, gật gật đầu. Chắc nói chuyện với thầy đó."

Bác Tư nhắn nhóm: "Lừa đảo giống đội yếu mà thắng. Đánh vào tâm lý, không đánh vào logic."

Bác Tư vô tình nói đúng nhất buổi tối nay. Lừa đảo không cần đánh bại lý trí. Nó chỉ cần tìm đúng góc mù: lòng tham của chị Hạnh, niềm tin vào bằng cấp của chú Ba, nỗi sợ vận hạn của bà Sáu. Ba góc mù khác nhau, cùng một kết quả.

Tối hôm đó tôi ngồi ở quán cà phê đầu hẻm, một mình, uống ly đen đá. Anh Tuấn chủ quán lau bàn, liếc mặt tôi rồi kéo ghế ngồi xuống.

– Sao mặt buồn vậy Khang?

– Sáng tổ chức chống lừa đảo, chiều ba người bị lừa. Tổng 16.2 triệu. Hơn mười tháng quỹ tổ dân phố bay trong một buổi chiều.

Anh Tuấn huýt gió nhỏ, rồi cười.

– Năm ngoái quán tui cũng bị lừa. Mua máy pha cà phê trên mạng, hàng giao tới là máy xay sinh tố.

– Rồi anh sao?

– Xay sinh tố bán luôn. Lời hơn cà phê.

Anh Tuấn là bằng chứng sống cho thấy tinh thần kinh doanh hẻm 17 không thể bị khuất phục, kể cả bởi lừa đảo.

Tôi cười, nhưng cái cười tắt nhanh. 16.2 triệu. Mỗi tháng tôi đi thu 32 hộ, mỗi hộ năm chục ngàn, mỗi lần đi là một vòng đạp xe quanh hẻm, gõ cửa, chờ đợi, ghi sổ. Mười tháng công sức ấy, ba người xóa sạch trong một buổi chiều.

– Nhưng lần sau có ai nói "trường hợp của tôi khác" thì em nhớ câu này, anh Tuấn nói, giọng bỗng nghiêm hơn. Không ai nghĩ mình sẽ bị lừa. Đó là lý do lừa đảo vẫn tồn tại.

Anh Tuấn bán cà phê nhưng thỉnh thoảng nói những câu sáng hơn cả buổi hội thảo.

Nhóm Zalo tối hôm đó yên lặng bất thường. Từ 8 giờ đến 9 giờ, chỉ có ba tin nhắn. Bình thường con số đó là ba mươi. Có lẽ ai cũng đang bận kiểm tra lại mấy cái đường dẫn mình từng bấm vào. Hoặc đang ngồi tự hỏi liệu "trường hợp của mình" có thật sự khác không.

Chị Hạnh nhắn riêng tôi lúc 10 giờ.

"Khang ơi, đừng nói ai vụ kem dưỡng da nha. Chị xấu hổ lắm."

Tôi nhắn lại: "Em không nói ai đâu chị."

Mười giây sau, tin nhắn tiếp.

"Cảm ơn em. À, em cần kem chống nắng không? Lô này hàng thật, chị bảo đảm."

Chị Hạnh vừa bị lừa 4.2 triệu vì mua kem dưỡng da giả, nhưng mười giây sau khi xin giấu chuyện là quảng cáo kem chống nắng cho tổ trưởng. Tinh thần kinh doanh của chị Hạnh không bao giờ ngủ, kể cả khi lòng tự trọng đang nằm nghỉ.

Tôi gấp sổ bìa xanh. Trang cuối cùng viết: "Vụ 63. Hội thảo chống lừa đảo. 17 người nghe. 3 người bị lừa cùng ngày. Tổng thiệt hại 16.2 triệu. Hiệu quả tuyên truyền: âm."

Dưới đó, dòng ghi chú bằng chữ nhỏ hơn: "Chị Hạnh: trường hợp của chị khác. Chú Ba: trường hợp này khác. Bà Sáu: thầy này khác. Ba câu, cùng một cấu trúc. Mỗi người đều tin mình là ngoại lệ. Và lừa đảo sống nhờ niềm tin đó."

Tôi tắt đèn bàn, nhìn ra cửa sổ. Ngoài hẻm tối, đèn đường vàng hắt ánh sáng loang lổ trên mặt xi măng. Ngày mai chú Ba sẽ tiếp tục chờ 30 ngày. Bà Sáu sẽ tiếp tục tìm thầy phong thủy mới. Chị Hạnh sẽ tiếp tục bán hàng. Và tôi sẽ tiếp tục mở cuốn sổ bìa xanh, ghi vụ số 64, rồi 65, rồi 66, cho đến khi hết trang hoặc hết hẻm, tùy cái nào đến trước.