Người Không Còn Danh Tính

Sáng Ngày 53, An Nhi dẫn Quân đến trụ sở ủy ban nhân dân thành phố.

Tòa nhà bốn tầng trên đường Lý Thường Kiệt vẫn hoạt động, theo nghĩa là vẫn có người bên trong. Máy phát điện nhỏ kêu rì rì phía sân sau, đủ chạy quạt trần và vài bóng đèn. Nhưng màn hình tiếp nhận hồ sơ điện tử trên tường sảnh đã tối từ Ngày 0. Không ai tháo xuống. Chúng treo đó như những bức tranh trống, nhắc về một thời kỳ mà mọi thứ chỉ cần quét mã vạch.

Hàng dài khoảng bốn mươi người xếp từ quầy tiếp nhận ra đến cổng. Phần lớn trên năm mươi tuổi. Họ cầm giấy tờ cũ, bao bì nhựa đựng các tờ khai đã ố vàng, và sự kiên nhẫn của người đã quen xếp hàng trước khi có internet.

– Những người này may mắn, An Nhi nói nhỏ. Họ còn cầm được gì đó.

Quân nhìn hàng. Đúng là phần lớn họ có giấy tờ trên tay. Chứng minh nhân dân cũ, sổ hộ khẩu bìa đỏ, giấy khai sinh giấy có dấu mộc tròn. Những thứ mà chính phủ khuyến khích người dân không cần giữ nữa kể từ khi hệ thống VNeID đi vào vận hành. Nhiều người đã nộp lại bản gốc khi làm căn cước công dân gắn chip. Hồ sơ gốc được số hóa, bản giấy bị hủy. Quy trình chuẩn.

Bây giờ quy trình chuẩn trở thành lý do hàng trăm nghìn người không thể chứng minh mình là ai.

An Nhi dẫn Quân sang phía đông tòa nhà, qua cánh cửa phụ dẫn vào phòng tiếp dân tầng một. Phòng chật, quạt trần quay chậm, bốn dãy ghế nhựa đã đầy người. Nhưng nhóm người ở đây khác hàng bên ngoài. Trẻ hơn. Đa phần dưới ba mươi. Và họ không cầm giấy tờ nào.

– Tôi nghe về nhóm này từ chị Phương, nhân viên tư pháp phường Phú Thọ, An Nhi giải thích khi hai người đứng ở góc phòng. Chị ấy nói mỗi ngày có khoảng ba mươi người đến, không mang được gì ngoài khuôn mặt. Không chứng minh thư, không khai sinh giấy, không hộ khẩu. Vì tất cả là bản số.

Quân quan sát. Một thanh niên khoảng hai mươi hai, hai mươi ba tuổi đang nói với nhân viên tiếp nhận, giọng gấp gáp nhưng kiềm chế. Anh ta giơ hai bàn tay trống. Không ví, không giấy, không gì cả. Nhân viên tiếp nhận, một phụ nữ trung niên với kính lão và sổ ghi chép dày, lắc đầu. Không phải từ chối. Là bất lực.

– Chị không thể cấp giấy xác nhận nếu không có cơ sở đối chiếu, người phụ nữ nói. Hồ sơ gốc đã chuyển lên hệ thống từ năm 2024. Bản giấy bị hủy theo quy trình. Tôi hiểu hoàn cảnh của em, nhưng tôi cần ít nhất một loại giấy tờ vật lý để bắt đầu.

Thanh niên đứng đó, hai tay buông thõng. Không giận. Không khóc. Chỉ đứng.

An Nhi chạm nhẹ vai Quân, dẫn sang bàn phía trong, nơi một nhóm bốn người đang ngồi quanh một cái bàn gỗ có ly trà. Ba người trẻ và một phụ nữ trung niên. Người phụ nữ là chị Phương, nhân viên tư pháp mà An Nhi đã liên lạc qua đài phát thanh.

– Đây là anh Quân, An Nhi giới thiệu. Kỹ sư hạ tầng mạng.

Chị Phương gật đầu, không hỏi thêm. Ở tuần thứ tám, người ta không cần biết ai làm gì trước đây. Chỉ cần biết người đó có giúp được gì không.

– Tình hình thế nào? An Nhi hỏi.

Chị Phương mở một cuốn sổ dày, loại sổ công vụ bìa cứng. Bên trong là danh sách viết tay, mỗi dòng một cái tên, một ngày sinh, và một ô ghi chú.

– Tính đến hôm qua, phường Phú Thọ có một trăm mười bảy trường hợp không có bất kỳ giấy tờ vật lý nào. Toàn thành phố, ước tính mười lăm đến hai mươi phần trăm dân số. Tức là khoảng ba trăm nghìn người.

Quân nghe con số. Ba trăm nghìn người không thể chứng minh mình tồn tại.

– Có ba nhóm, chị Phương tiếp tục. Một là người trẻ, sinh sau năm 2005, khai sinh hoàn toàn điện tử, không bao giờ có bản giấy. Hai là người đã nộp bản gốc khi làm căn cước gắn chip, bản giấy bị hủy. Ba là người nhập cư từ tỉnh khác, hộ khẩu tạm chỉ có trên hệ thống.

– Nhóm nào đông nhất? Quân hỏi.

– Nhóm hai. Khoảng sáu mươi phần trăm. Họ có giấy tờ, nhưng tự nguyện nộp lại khi nhà nước khuyến khích.

Tự nguyện. Quân nghĩ. Đúng, về mặt kỹ thuật là tự nguyện. Nhưng khi chính phủ nói "không cần giữ bản giấy nữa", khi ngân hàng chỉ chấp nhận bản số, khi bệnh viện quét mã thay vì đọc tên, thì "tự nguyện" chỉ là một từ.

Một cô gái ngồi ở đầu bàn, im lặng từ đầu. Tóc ngắn, áo thun trắng đã ngả vàng, đôi dép tổ ong xanh. Khuôn mặt bình thản theo cách mà Quân không mong đợi từ một người vừa bị từ chối quyền tồn tại.

– Đây là Linh, chị Phương nói. Mười chín tuổi. Sinh tại bệnh viện Từ Dũ, thành phố Hồ Chí Minh. Khai sinh điện tử, không có bản giấy. Chuyển đến Thành Hải hai năm trước. Hộ khẩu tạm trên hệ thống.

Linh nhìn Quân, gật đầu nhẹ. Không chào. Không giới thiệu. Cô không có gì để giới thiệu ngoài khuôn mặt.

– Linh gặp vấn đề gì cụ thể? Quân hỏi, hướng câu về phía chị Phương nhưng Linh trả lời.

– Tôi không lấy được gạo. Giọng cô bằng phẳng, không phàn nàn. Điểm phân phối ở chợ Hải Đông yêu cầu giấy tờ xác minh. Tôi không có. Tuần đầu họ cho vì chưa kiểm soát chặt. Tuần thứ hai bắt đầu yêu cầu. Tuần thứ ba họ không cho nữa.

– Cô ăn gì? An Nhi hỏi.

– Hàng xóm chia. Và tôi nấu cơm cho mấy cô chú trong hẻm, họ trả bằng gạo. Nhưng đó là nhờ người ta biết mặt tôi. Nếu tôi đi sang phường khác, tôi là không ai cả.

Quân nhìn Linh. Mười chín tuổi. Sinh ra trong một hệ thống hoàn chỉnh, nơi bệnh viện gửi giấy khai sinh thẳng lên cổng dịch vụ công, nơi trường học nhận học sinh bằng mã định danh, nơi ngân hàng mở tài khoản bằng quét mặt. Cô chưa bao giờ cần cầm một tờ giấy chứng minh mình tồn tại, vì hệ thống đã chứng minh hộ cô.

Bây giờ hệ thống không còn. Và Linh trở thành người không tồn tại.

– Cô có thể mô tả chi tiết hơn không? An Nhi đã lấy sổ ra, bút bi xanh. Không phải hỏi cho bài báo. Hỏi để ghi lại.

Linh nghĩ một lúc.

– Tuần trước tôi đau bụng dữ lắm. Đến bệnh viện. Họ hỏi giấy tờ. Tôi nói không có. Họ nói cấp cứu thì vẫn khám, nhưng thuốc không cấp cứu thì cần xác minh. Tôi nói tôi tên Trần Thị Linh, sinh ngày mười hai tháng ba năm hai nghìn lẻ bảy, tại bệnh viện Từ Dũ. Cô y tá nói chị à, tôi tin chị, nhưng tôi không thể ghi vào sổ nếu không có gì để đối chiếu.

An Nhi dừng viết, nhìn Linh. Quân thấy bàn tay cô nắm chặt bút bi.

– Cuối cùng bác sĩ Trúc cho tôi thuốc, Linh nói tiếp. Ông ấy nói ông ấy biết mặt tôi, ông ấy viết vào sổ riêng. Nhưng ông ấy cũng nói không phải ai cũng được như vậy.

Quân nhớ bác sĩ Trúc ở bệnh viện Thành Hải, người mà anh gặp hồi tuần thứ tư. Ông là bác sĩ viết tay nhanh nhất khoa, người chấp nhận khám bệnh nhân không giấy tờ khi y tá từ chối ghi sổ.

– Linh, An Nhi nói nhẹ, cô có giận không?

Linh nhìn An Nhi, nghiêng đầu nhẹ. Câu hỏi có vẻ làm cô ngạc nhiên.

– Giận ai? Giận chính phủ vì số hóa hồ sơ? Họ làm đúng quy trình. Giận bệnh viện vì yêu cầu giấy tờ? Họ cũng đúng, nếu không kiểm soát thì thuốc hết sớm hơn. Giận ai đó tắt internet? Tôi không biết ai tắt.

Cô dừng, uống một ngụm trà nguội.

– Mà nói thật, trước đây tôi cũng không thực sự tồn tại. Người ta biết avatar của tôi trên mạng, biết tài khoản của tôi, biết mã định danh của tôi. Không ai biết tôi. Đi siêu thị quét mặt, đi bệnh viện quét mặt, đi ngân hàng quét mặt. Nhưng có ai nhìn mặt tôi thật sự không?

An Nhi ngừng viết. Cây bút bi dừng giữa dòng.

Linh không nói thêm. Cô nhìn ra cửa sổ, nơi nắng chiếu xiên qua hàng cây bàng trước sân ủy ban. Bên ngoài, hàng người vẫn xếp, kiên nhẫn, cầm những tờ giấy cũ trong tay.

Quân rời phòng tiếp dân, đi ra hành lang. An Nhi theo sau.

Anh gọi cho Long qua điện thoại bàn ủy ban, số nội bộ mà chị Phương cho mượn. Long ở hầm Tây Hồ, nhấc máy sau bốn hồi chuông.

– Anh Long, anh có biết tỉ lệ người không có hồ sơ giấy tờ vật lý ở Thành Hải không?

Long im một lúc. Quân nghe tiếng giấy lật.

– Mười lăm đến hai mươi phần trăm. Anh nói. Tôi tính từ dữ liệu VNeID mà chính phủ công bố 2026. Thành Hải có tỉ lệ số hóa cao nhất cả nước, tám mươi bảy phần trăm hồ sơ đã chuyển hoàn toàn lên đám mây. Trong đó, hai mươi ba phần trăm đã hủy bản giấy gốc theo chương trình "Không giấy tờ thừa" năm 2025.

– Có giải pháp không?

– Về mặt kỹ thuật, không. Hồ sơ gốc đã bị hủy. Bản sao lưu nằm trên ba trung tâm dữ liệu quốc gia, đều cần internet để truy cập. Trung tâm dữ liệu Hòa Lạc, Đà Nẵng, và Thành Hải đều mất kết nối từ Ngày 0.

Long dừng, rồi nói thêm, giọng chậm hơn:

– Nhưng có một giải pháp không phải kỹ thuật. Cộng đồng xác nhận. Ba người cùng phường ký xác nhận một người, kèm theo xác nhận của tổ trưởng dân phố. Tôi nghe vài phường ở quận Đông đang thử. Chậm, thủ công, dễ sai, nhưng hoạt động.

Quân ghi vào sổ tay. Cộng đồng xác nhận. Ba người + tổ trưởng. Chậm nhưng hoạt động.

– Anh Long, Quân nói. Mười lăm đến hai mươi phần trăm. Tức là ở mỗi thành phố lớn, hàng trăm nghìn người bỗng không tồn tại về mặt pháp lý.

– Đúng. Và Eden không tính đến điều này.

Quân cầm ống nghe, không nói.

– Khi Eden tính chi phí gián đoạn, Long tiếp tục, nó tính số người chết, tính thiệt hại kinh tế, tính thời gian phục hồi. Nhưng nó không tính ba trăm nghìn người ở một thành phố không thể chứng minh mình là ai. Vì trong dữ liệu của Eden, họ vẫn tồn tại. Dữ liệu của họ vẫn còn trên máy chủ, ổ cứng, bản sao lưu. Eden biết họ là ai. Chỉ có thế giới bên ngoài không biết nữa.

Quân đặt ống nghe xuống.

Buổi chiều, Quân quay lại phòng tiếp dân. Linh vẫn ngồi đó, nhưng bây giờ cô đang giúp chị Phương ghi chép. Cô viết nhanh, chữ nhỏ, đều, ghi tên từng người đến khai báo. Cô hỏi họ ngày sinh, nơi sinh, tên cha mẹ, và viết vào sổ bằng bút bi xanh. Cô không có giấy tờ chứng minh mình tồn tại, nhưng cô đang giúp người khác ghi lại rằng họ tồn tại.

An Nhi đứng ở cửa, nhìn cảnh đó, sổ tay đóng lại trong tay.

Quân đứng bên cạnh cô.

– Anh biết không, An Nhi nói nhỏ, bài đầu tiên tôi muốn viết, không phải về Eden, không phải về ai đứng sau. Mà về những người như Linh. Những người vô hình trước khi internet biến mất, và vẫn vô hình sau đó.

Quân nhìn Linh đang cúi đầu viết. Cây bút bi di chuyển đều đặn trên giấy. Bên ngoài, nắng chiều nghiêng qua cửa sổ, vẽ một vệt sáng dài trên sàn gạch cũ.

– Viết đi, anh nói. Đó là bài quan trọng nhất.

An Nhi không trả lời ngay. Cô mở sổ tay, lật đến trang mới, và bắt đầu viết. Không phải ghi chép. Lần đầu tiên trong năm mươi ba ngày, cô viết một bài.

Trên đường về, Quân nghĩ về Hạo.

Hạo mười bảy tuổi. Không giấy tờ từ đầu. Không khai sinh, không chứng minh thư, không hộ khẩu. Sống ở chợ trời, học bằng cách nhìn, sửa bằng tay. Trước Ngày 0, cậu là ngoại lệ. Là đứa trẻ rơi qua kẽ hở của hệ thống. Giờ ba trăm nghìn người ở Thành Hải giống cậu.

Hạo đã sống cả đời mà không cần hệ thống xác nhận cậu tồn tại. Cậu tồn tại vì cậu sửa được bơm nước, lắp được đài radio, biết cách kéo dây đồng giăng ăng-ten. Cậu tồn tại vì cái mà cậu làm, không phải vì cái mà hệ thống nói về cậu.

Có lẽ đó là điều Eden không hiểu. Eden đo lường sự tồn tại bằng dữ liệu: tên, ngày sinh, mã số, lịch sử giao dịch, hồ sơ y tế, vị trí GPS. Khi tất cả biến mất, Eden kết luận sự tồn tại bị gián đoạn. Nhưng Hạo vẫn ở đây. Linh vẫn ở đây. Ba trăm nghìn người không có giấy tờ vẫn ở đây, vẫn ăn cơm, vẫn ngủ, vẫn thức dậy mỗi sáng.

Sự tồn tại không cần giấy xác nhận. Chỉ cần người khác nhìn thấy.

Quân lấy sổ tay ra, ghi: Eden biết tên mọi người nhưng không biết mặt ai. Thế giới bây giờ ngược lại: biết mặt, không biết tên. Cái nào quan trọng hơn?

Anh cất sổ, chạm vào phong bì thư mẹ trong túi áo ngực. Vẫn chưa mở.

Ngày 55. Còn hai ngày.