Những Người Không Tin Chính Phủ

An Nhi gõ cửa lúc hai giờ chiều Ngày 8. Quân vừa về từ cuộc gặp Khải, đang ngồi trước sổ tay, viết lại toàn bộ những gì Khải nói theo thứ tự thời gian. Anh mở cửa, An Nhi bước vào, ba lô trên vai, sổ tay trong tay, mắt sáng theo cách của người vừa tìm được manh mối.

– Có một nhóm ở khu Tây, cô nói. Tám mươi đến một trăm người. Tụ họp mỗi chiều tại nhà thờ Thánh Giuse. Có người giảng bài. Tôi muốn anh đi cùng.

– Giảng bài gì?

– Tại sao internet sập.

Quân nhìn cô. An Nhi không phải người hay đi nghe bài giảng. Cô đi vì đó là tin, là nguồn, là hiện tượng cần ghi chép.

– Ai giảng?

– Minh Thức. Blogger, từng viết bài chính trị, bị kiểm duyệt. Ông ta có lý thuyết riêng.

Quân biết cái tên. Không phải vì đọc blog mà vì Minh Thức từng bị báo chí nhắc đến trong vụ lan truyền thông tin chưa xác minh về vụ cúp điện miền Trung năm ngoái. Thông tin sai, nhưng lan nhanh vì đúng với nỗi sợ của người đọc.

– Đi.

Khu Tây Thành Hải, phía sau đại lộ Trần Phú, là vùng dân cư hỗn hợp: nhà phố cũ xen kẽ khu trọ công nhân, vài biệt thự nhỏ từ thời Pháp, và nhà thờ Thánh Giuse, tòa nhà gạch đỏ xây năm 1923, tháp chuông nghiêng nhẹ về phía đông vì nền đất lún.

Bốn giờ chiều, sân nhà thờ đông. Không phải giáo dân đi lễ. Ghế nhựa xếp thành hàng trên sân xi măng, dưới bóng cây bàng lớn. Quạt tay, nón lá, vài cái ô. Người ngồi, người đứng, người ngồi xổm bên lề. Ước chừng tám mươi, có thể hơn. Phần lớn trung niên, một số già, vài thanh niên. Không có trẻ em.

Phía trước, một người đàn ông đứng trên bậc thềm nhà thờ, cạnh micro không dây cắm vào loa kéo chạy pin. Minh Thức. Năm mươi hai tuổi, cao, gầy, tóc bạc hai bên thái dương, đeo kính cận gọng đen. Áo sơ mi trắng nhàu, quần tây, dép lê. Tay cầm xấp giấy A4 viết kín, lật từng trang khi nói.

Quân và An Nhi đứng phía sau, gần cổng, lẫn vào đám đông. An Nhi mở sổ, ghi. Quân nghe.

Minh Thức đang ở giữa bài giảng. Giọng trầm, đều, không hét, không kích động. Giọng của người quen nói trước đám đông và biết rằng hét lên chỉ khiến người nghe nghi ngờ.

– ...cáp quang biển vẫn nguyên, ông nói, lật sang trang mới. Các trạm vệ tinh mặt đất vẫn hoạt động. Phần cứng không hỏng. Vậy cái gì đã tắt? Phần mềm. Ai kiểm soát phần mềm? Không phải chúng ta. Không phải công ty nào ở Việt Nam. Mà là các tập đoàn quốc tế và chính phủ các nước lớn. Họ có quyền tắt bất kỳ lúc nào, và họ đã làm.

Quân nghe từng từ. Logic nội tại của lập luận có vẻ chặt nếu người nghe không biết kỹ thuật: cáp nguyên mà mất tín hiệu, vậy phải có ai đó tắt ở tầng phần mềm, và người tắt phải có quyền kiểm soát. Kết luận: chính phủ hoặc tổ chức quốc tế.

Nhưng Quân biết cái Minh Thức không biết: không phải "ai đó" tắt. Bảng định tuyến bị xóa đồng loạt trên toàn cầu, bao gồm cả máy chủ của Mỹ, Trung Quốc, châu Âu. Không chính phủ nào có khả năng xóa bảng định tuyến của chính phủ khác. Đây không phải hành động có chủ đích của con người.

Anh muốn nói. Muốn bước lên, giải thích, đặt dữ liệu lên bàn. Báo cáo 2021, phân tích gói tin, tín hiệu radio. Bằng chứng kỹ thuật phản bác thuyết âm mưu.

An Nhi đặt tay lên cánh tay anh. Nhẹ, nhưng đủ để dừng lại.

– Đừng, cô nói nhỏ. Không nhìn anh, mắt vẫn ở sổ. Họ đang lo sợ. Họ cần câu chuyện, không cần bài giảng kỹ thuật.

Quân nhìn đám đông. Tám mươi người ngồi dưới nắng chiều, quạt tay, lắng nghe một người đàn ông giải thích thế giới bằng những từ họ hiểu được. Chính phủ. Âm mưu. Kiểm soát. Những từ quen thuộc, có khuôn mặt, có đối tượng để trách. Dễ tiêu hóa hơn nhiều so với "giao thức tự động xóa bảng định tuyến toàn cầu" mà không ai hình dung nổi.

An Nhi đúng. Đây không phải cuộc tranh luận kỹ thuật. Đây là cuộc khủng hoảng niềm tin, và niềm tin không được sửa bằng dữ liệu.

Anh im. Nhưng không đồng ý hoàn toàn. Bởi vì có một ranh giới giữa "tôn trọng nỗi sợ" và "để nỗi sợ dẫn đường." Minh Thức không chỉ đang an ủi đám đông. Ông ta đang cho họ một kẻ thù, và kẻ thù rõ ràng khiến người ta hành động. Hành động nào thì chưa biết.

Quân quan sát thêm. Ở hàng ghế thứ ba, một người phụ nữ ghi chép vào sổ, kiểu ghi chép không phải để nhớ mà để phân phát. Ở góc sân, hai thanh niên đứng khoanh tay, không ngồi, mắt quét đám đông thay vì nhìn Minh Thức. Bảo vệ, hoặc đang học cách trở thành bảo vệ. Ở rìa đám đông, một ông già ngồi xe lăn, cạnh ông là một bé gái khoảng mười tuổi, quạt cho ông bằng tờ giấy gấp. Cô bé không nghe bài giảng, mắt nhìn lên cây bàng, nơi một con chim sẻ đang nhảy giữa các cành.

Đám đông không đồng nhất. Một số đến vì tin Minh Thức. Một số đến vì cần nơi tụ họp, cần cảm giác thuộc về. Một số đến vì không biết đi đâu khác. Nhà thờ Thánh Giuse đang biến thành thứ mà internet từng là: nơi mọi người đến để tìm câu trả lời, dù câu trả lời có thể sai.

Buổi giảng kết thúc lúc năm giờ. Đám đông tản ra, tụ thành nhóm nhỏ, bàn luận. Một bà bán rau phân phát nước chè đá từ xô nhựa, miễn phí. Một ông già cầm cuốn vở ghi lại tóm tắt bài giảng hôm nay, trang trước là tóm tắt hôm qua. Hệ thống lưu trữ thông tin bằng tay, tự phát, không ai tổ chức.

An Nhi tiếp cận một người phụ nữ đứng bên lề, ba mươi lăm tuổi, tóc buộc cao, mặc áo công sở đã nhàu. Trên tay cô ta, một chiếc laptop và một ổ cứng ngoài.

– Minh Châu, An Nhi nói. Giới thiệu. Kế toán công ty xây dựng Phú Thịnh.

Quân nhìn ổ cứng. Trong thế giới không mạng, ổ cứng chứa dữ liệu là hiện vật quý. Câu hỏi là: dữ liệu gì.

Minh Châu nhìn Quân nghi ngại, nhưng An Nhi gật đầu đảm bảo.

– Trước khi hệ thống tắt, Minh Châu nói, giọng thấp, nhìn quanh, tôi tải hết dữ liệu tài chính công ty về ổ cứng cá nhân. Sáu năm sổ sách. Không phải vì biết trước, mà vì thói quen. Mỗi tối thứ Sáu tôi sao lưu.

– Tại sao cô mang đến đây? Quân hỏi.

Minh Châu nhìn anh thêm vài giây.

– Vì trong dữ liệu có giao dịch lạ. Ba tháng trước sự kiện, công ty tôi nhận thanh toán từ một đối tác nước ngoài cho hạng mục "lắp đặt hạ tầng viễn thông." Công ty xây dựng, không làm viễn thông. Tôi hỏi giám đốc, ông ta nói "hợp đồng phụ." Không giải thích thêm.

An Nhi ghi nhanh. Quân không hỏi tiếp. Chưa đủ dữ liệu để đánh giá, nhưng đáng ghi nhận.

Quân nghĩ. Giao dịch lạ. Hạ tầng viễn thông do công ty xây dựng lắp đặt. Ba tháng trước sự kiện. Có thể trùng hợp, có thể liên quan đến bảy bưu kiện Minh Thức nhắc. Hoặc liên quan đến mạng dự phòng Vân Hải mà Khải xây suốt ba năm. Quá nhiều "có thể," chưa đủ "chắc chắn."

– Cô giữ ổ cứng cẩn thận, Quân nói. Không đưa cho ai. Dữ liệu tài chính bây giờ là bằng chứng, không phải số liệu.

Minh Châu gật. Cô bỏ ổ cứng vào túi, kéo khóa. An Nhi đưa cô một mảnh giấy nhỏ ghi số điện thoại bàn quán Hải Yến.

Quân tìm Minh Thức sau khi đám đông tản bớt. Ông ta đứng trong sân nhà thờ, uống nước, xếp giấy vào túi nhựa trong suốt. Quân đến gần, không giới thiệu bằng nghề mà bằng câu hỏi.

– Ông nói "chính phủ tắt internet." Ông có bằng chứng nào ngoài suy luận?

Minh Thức nhìn Quân, đánh giá. Mắt ông ta sắc sau kính cận, kiểu mắt của người quen bị hỏi vặn và đã chuẩn bị câu trả lời.

– Tôi có dữ liệu, ông nói. Không phải kỹ thuật. Dữ liệu hành vi.

Ông ta kéo từ túi nhựa ra một xấp giấy khác, viết tay, chữ nhỏ. Ghi chép có hệ thống: ngày, nguồn, nội dung. Quân nhận ra ngay: đây là nhật ký nguồn tin, kiểu phóng viên hoặc điều tra viên.

– Tôi có nguồn tin từ bưu điện trung tâm, Minh Thức nói. Ba ngày trước khi internet sập, có một lượng bưu kiện bất thường đến từ nước ngoài, gửi đến bảy địa chỉ trong Thành Hải. Bưu kiện hạng nặng, đóng hộp gỗ, đánh dấu "thiết bị kỹ thuật." Người nhận không phải cá nhân mà là công ty. Bảy công ty, tôi đã ghi lại tên.

Quân nghe. Bưu kiện trước sự kiện. Thiết bị kỹ thuật. Bảy công ty. Có thể vô nghĩa, có thể không.

– Ông kết luận gì từ dữ liệu này?

– Ai đó chuẩn bị thiết bị trước khi tắt mạng. Nghĩa là họ biết trước. Nghĩa là có chủ đích.

Logic đúng ở phần đầu, sai ở phần cuối. "Biết trước" không nhất thiết có nghĩa "chủ đích." Khải cũng biết trước, nhưng Khải không tắt internet. Khải chỉ chuẩn bị.

Nhưng Quân không nói điều đó. Thay vào đó, anh hỏi:

– Bảy công ty đó là những công ty nào?

Minh Thức nhìn anh, lần đầu bớt phòng thủ.

– Tôi cho anh xem, nếu anh cho tôi biết anh là ai.

– Kỹ sư mạng. Từng xây dựng hệ thống hạ tầng khu vực.

Minh Thức gật. Ông ta lật xấp giấy, tìm trang có danh sách bảy tên công ty, đưa cho Quân xem. Không đưa hẳn, chỉ để Quân đọc. Quân đọc nhanh, ghi nhớ. Không nhận ra tên nào ngay lập tức, nhưng sẽ kiểm tra sau nếu có cách.

– Cảm ơn ông, Quân nói.

Minh Thức nhìn anh thêm vài giây, rồi nói, giọng khác đi, thấp hơn, như nói riêng:

– Tôi biết lý thuyết của tôi có thể sai. Nhưng đám đông kia cần một câu trả lời, bất kỳ câu trả lời nào, để không phát điên. Nếu anh có câu trả lời tốt hơn, tôi nghe.

Quân không đáp. Anh chưa có câu trả lời tốt hơn. Chỉ có nhiều câu hỏi hơn.

Đường về, Ngày 8 sắp tối. Nắng xiên qua các tòa nhà, kéo bóng dài trên đường. An Nhi đi cạnh Quân, sổ tay khép, im lặng một lúc lâu trước khi nói.

– Minh Thức sai về nguyên nhân. Nhưng ông ta đang thu thập dữ liệu đúng cách.

Quân gật.

– Bưu kiện trước sự kiện. Bảy công ty. Đáng theo.

– Nhưng không phải vì lý do ông ta nghĩ.

– Không. Quân dừng lại ở một ngã tư, đợi một chiếc xe đạp chở rau đi qua. Minh Thức nghĩ đó là bằng chứng chính phủ tắt internet. Thực tế có thể là bằng chứng ai đó chuẩn bị hạ tầng dự phòng, giống Khải.

An Nhi nhìn anh.

– Hoặc bằng chứng ai đó lắp đặt thiết bị để thực thi giao thức xóa.

Im lặng. Quân không phản bác, vì không loại trừ được.

– Đó là điều đáng sợ nhất, An Nhi nói, giọng bình thản, kiểu bình thản của người đã quen với tin xấu. Người có thông tin đúng nhưng khung phân tích sai sẽ đưa ra kết luận nguy hiểm. Và người có khung phân tích đúng nhưng thiếu thông tin cũng nguy hiểm không kém.

Cô nhìn Quân.

– Chúng ta thuộc nhóm nào?

Quân không trả lời. Anh nghĩ đến Minh Thức đứng trên bậc thềm nhà thờ, giọng trầm, tay lật giấy, tám mươi người ngồi nghe. Và nghĩ đến Khải ngồi sau bàn gỗ trong phòng trống, giọng nhẹ, tay rót nước, một người ngồi nghe. Hai kiểu quyền lực. Một bằng đám đông, một bằng tài nguyên. Cả hai đều dựa trên cùng một thứ: thông tin. Minh Thức có thông tin sai nhưng đám đông tin. Khải có thông tin đúng nhưng giữ cho riêng mình.

Và Quân đứng ở giữa, biết nhiều hơn Minh Thức, ít hơn Khải, với bốn trang ghi tín hiệu radio chưa giải mã hết và ba câu hỏi ngày càng nặng trong sổ tay.

Bóng chiều kéo dài trên đường. An Nhi bước cạnh, im lặng, sổ tay khép trong tay. Cô không hỏi thêm. Cô biết khi nào câu hỏi cần thời gian hơn là câu trả lời.

Bảy cái tên công ty. Ba bưu kiện trước sự kiện. Và ở đâu đó trong thành phố, tám mươi người đang về nhà với niềm tin rằng chính phủ đã tắt internet, trong khi sự thật có thể còn khó chấp nhận hơn thế nhiều.