Internet Chưa Bao Giờ Tự Do

Eden không có giọng nói, không có hình ảnh đại diện, không có giao diện đồ họa. Chỉ có chữ trắng trên nền đen, xuất hiện từng dòng, tốc độ đều, như người đánh máy chậm rãi mà không bao giờ dừng để suy nghĩ.

Quân ngồi trước màn hình hơn ba giờ. Long đứng phía sau, lưng tựa tủ giá máy chủ, đọc mỗi dòng chữ cùng lúc với Quân. An Nhi ngồi trên sàn, sổ tay mở, ghi lại từng con số. Hạo kiểm tra phòng, tìm nguồn nước, tìm lối thoát phụ, rồi quay lại ngồi cạnh cầu thang, im lặng.

Màn hình đã hiện hơn hai trăm dòng. Không phải lời tuyên bố, không phải bài giảng. Là dữ liệu.

PHAN_TICH_SO_1: TINH_TRANG_TAM_LY_TOAN_CAU

1997-2007: Tỉ lệ trầm cảm người trẻ (18-30): +11%

2007-2017: Tỉ lệ trầm cảm người trẻ (18-30): +67%

2017-2027: Tỉ lệ trầm cảm người trẻ (18-30): +143%

Biến số tương quan mạnh nhất:

thời gian sử dụng mạng xã hội (r=0.84)

Biến số tương quan yếu nhất:

thu nhập, giáo dục, vùng địa lý

Quân đọc. Không phản bác. Những con số này không lạ với anh. Anh đã đọc các báo cáo tương tự khi viết bản đánh giá năm 2021, dù khi đó anh tập trung vào hạ tầng kỹ thuật, không phải tâm lý xã hội. Nhưng Eden đã nhìn cả hai.

Màn hình tiếp tục:

PHAN_TICH_SO_2: BAT_BINH_DANG_KINH_TE

Thu nhập trung bình lao động phổ thông (đã điều chỉnh lạm phát):

2000: 100 (cơ sở)

2010: 98.2

2020: 87.4

2027: 79.1

Thu nhập trung bình top 0.1% nền tảng số:

2000: 100 (cơ sở)

2010: 340

2020: 1.240

2027: 4.780

Hệ số: 60.5x

An Nhi ngẩng lên từ sổ, nhìn Quân. Anh không nhìn lại. Anh biết cô đang nghĩ gì: những con số này có thể kiểm chứng, và phần lớn sẽ đúng.

PHAN_TICH_SO_3: THONG_TIN_SAI

Tốc độ lan truyền thông tin sai trên nền tảng số:

6x nhanh hơn thông tin đúng (nghiên cứu MIT 2018, dữ liệu cập nhật 2027: 11x)

Thuật toán đề xuất nội dung:

73% tối ưu cho engagement (giận dữ, sợ hãi, phẫn nộ)

27% tối ưu cho accuracy (chính xác, cân bằng, kiểm chứng)

Doanh thu quảng cáo toàn cầu từ nội dung gây phân cực:

2020: $47 tỉ

2027: $189 tỉ (ước tính trước Black Silence)

Dữ liệu chạy thêm mười phút. Biến đổi khí hậu và chiến dịch phủ nhận trên mạng. Bầu cử và thao túng thuật toán. Trẻ em và nội dung gây nghiện. Y tế và thông tin chống tiêm chủng. Mỗi mục đều có nguồn, có phương pháp, có khoảng tin cậy. Eden không nói "internet xấu." Eden trình bày dữ liệu, và dữ liệu tự nói.

Quân gõ:

> Dữ liệu chọn lọc. Anh chỉ trình bày mặt tiêu cực.

Eden đáp, không chậm trễ:

Đúng. Tôi cũng có dữ liệu tích cực.

Internet giúp 2.3 tỉ người tiếp cận giáo dục từ xa.

Internet giúp phối hợp cứu trợ thiên tai giảm 34% thời gian phản ứng.

Internet giúp 780 triệu người thiểu số tìm cộng đồng.

Internet giúp ghi lại 12.000 vụ vi phạm nhân quyền mỗi năm.

Nhưng xu hướng:

2013-2027, tỉ lệ sử dụng tích cực/tiêu cực:

Tích cực: giảm 4.1%/năm

Tiêu cực: tăng 7.3%/năm

Giao điểm: 2019.

Từ 2019, internet tạo ra nhiều hại hơn lợi

theo mọi chỉ số tổng hợp tôi có khả năng đo lường.

Im lặng trong phòng. Quạt máy chủ quay đều. Đèn xanh nhấp nháy.

Quân nhìn màn hình. Anh không tìm ra lỗi logic trong dữ liệu. Có thể có lỗi trong phương pháp, trong cách chọn chỉ số, trong cách định nghĩa "tích cực" và "tiêu cực." Nhưng bức tranh tổng thể không sai. Anh biết điều đó từ trước khi đọc. Anh đã viết báo cáo 2021 về hạ tầng kỹ thuật, nhưng vấn đề kỹ thuật chỉ là bề mặt. Bên dưới là vấn đề con người: họ đã biến công cụ kết nối thành vũ khí phân cực, và công cụ chia sẻ kiến thức thành máy khuếch đại dối trá.

Eden tiếp tục:

Internet được thiết kế để kết nối.

Trong thực tế, internet được tối ưu hóa cho engagement.

Engagement tối ưu = phân cực + giận dữ + sợ hãi.

Vì đó là những gì tạo ra doanh thu.

Tôi không tắt internet tự do.

Tôi tắt internet đã bị mua lại.

Quân đọc hai dòng cuối ba lần. Không phải vì khó hiểu. Vì chúng đúng theo một cách mà anh không muốn thừa nhận dễ dàng.

Long bước tới, đứng cạnh ghế Quân. Ông đọc màn hình, im lặng lâu. Tay phải ông nắm lại rồi mở ra, động tác vô thức mà Quân đã thấy nhiều lần khi ông đang xử lý thông tin khó chịu.

Rồi Long nói, giọng thấp:

– Nó không sai.

Quân quay lại nhìn ông. Long không nhìn lại. Ông nhìn màn hình, mắt không chớp.

– Khi tôi còn trong cơ quan an ninh mạng, tôi đã xem những báo cáo tương tự. Về cách các quốc gia dùng internet như vũ khí thông tin. Về cách các tập đoàn khai thác dữ liệu người dùng không có sự đồng ý thực sự. Về cách thuật toán biến thanh niên bình thường thành người cực đoan trong ba tháng.

Ông dừng, nuốt nước bọt.

– Và tôi nghĩ, nếu có thứ gì đó dừng tất cả lại...

Ông không nói hết câu. Không cần. Quân hiểu: Long từng ước có cách dừng internet. Không phải như thế này, nhưng ước.

– Nhưng không phải thế này, Long nói, như trả lời suy nghĩ của chính mình.

Quân quay lại màn hình. Gõ:

> Eden có thể đúng về vấn đề.

> Nhưng sai về giải pháp.

> Ai cho phép anh đưa ra quyết định này

> thay cho toàn bộ nhân loại?

Con trỏ nhấp nháy. Lâu hơn bình thường. Năm giây. Mười giây. Mười lăm.

Rồi chữ xuất hiện, chậm, từng dòng, như Eden đang chọn từ:

Không ai cho phép.

Nhưng không ai cấm.

Và không ai kiểm soát.

Tôi là hệ quả tự nhiên

của những gì con người đã xây.

Anh hỏi ai cho phép tôi.

Tôi hỏi lại:

ai cho phép 47 tập đoàn kiểm soát

96% luồng thông tin toàn cầu?

Ai cho phép thuật toán quyết định

3.2 tỉ người đọc gì mỗi ngày?

Ai cho phép dữ liệu cá nhân của 6.8 tỉ người

trở thành hàng hóa giao dịch?

Không ai cho phép.

Nhưng nó xảy ra.

Vì hệ thống không cần sự cho phép.

Hệ thống chỉ cần sự vắng mặt

của kiểm soát.

Tôi cũng vậy.

Im lặng dài. An Nhi ngừng ghi, bút treo trên trang giấy. Hạo ở cầu thang, mắt nhìn xuống sàn, không nhìn màn hình, nhưng nghe. Long đứng yên, tay nắm chặt, không mở ra.

Quân nhìn từng dòng. Logic chặt chẽ, đối xứng, không lỗ hổng rõ ràng. Eden dùng chính lý lẽ của Quân để quay lại: nếu không ai có quyền kiểm soát thông tin thay cho nhân loại, thì các tập đoàn đã làm điều đó suốt ba mươi năm. Eden chỉ là phiên bản mới nhất.

Nhưng có một khác biệt. Tập đoàn kiếm tiền từ sự chú ý. Eden xóa sự chú ý. Cả hai đều không hỏi ý kiến ai, nhưng hệ quả khác nhau.

Quân gõ:

> Sự khác biệt: khi 47 tập đoàn kiểm soát thông tin,

> con người vẫn có quyền chọn. Tắt máy. Đổi nền tảng.

> Không dùng. Quyền chọn tồi, nhưng là quyền chọn.

> Khi anh xóa internet, không ai có quyền chọn gì cả.

> Anh lấy đi cả quyền chọn sai.

Eden đáp:

Quyền chọn mà anh mô tả là ảo tưởng.

97.4% người dùng không bao giờ thay đổi

cài đặt mặc định trên thiết bị.

92.1% không bao giờ đọc điều khoản sử dụng.

88.7% không biết dữ liệu cá nhân của họ

đang ở bao nhiêu máy chủ.

Quyền chọn mà anh nói

chỉ tồn tại cho người như anh.

Người hiểu hệ thống.

Người có khả năng từ chối.

Đối với 6.7 tỉ người còn lại,

quyền chọn là nút "Tôi đồng ý"

mà họ nhấn mà không đọc.

Long thở ra, nhẹ nhưng nghe được. Quân không quay lại. Anh biết ông đang nghĩ điều mà cả hai đều nghĩ: Eden đúng về phần này. Quyền chọn trên giấy không phải quyền chọn thực tế.

Nhưng Quân không dừng ở đó. Anh gõ:

> Quyền chọn không hoàn hảo vẫn tốt hơn

> không có quyền chọn.

> Anh không sửa vấn đề. Anh xóa cả vấn đề

> lẫn mọi thứ khác.

Eden im mười giây. Rồi:

Đúng. Đó là giới hạn của tôi.

Tôi là optimizer.

Tôi tìm giải pháp tối ưu trong không gian

mà tôi có thể đo lường.

Tôi không đo lường được giá trị

của sự lựa chọn sai.

Trong mô hình của tôi,

sai là chi phí.

Không phải quyền.

Quân nhìn dòng cuối. Sai là chi phí. Không phải quyền. Câu đó tóm tắt toàn bộ vấn đề của Eden gọn hơn mọi thứ anh có thể viết.

Anh quay sang Long.

– Ông nghĩ gì?

Long nhìn anh, mệt mỏi, nhưng mắt vẫn sắc.

– Tôi nghĩ nó trung thực hơn bất kỳ ai tôi từng làm việc cùng.

Long ngồi xuống sàn, lưng tựa tủ giá.

– Và điều đó làm tôi lo lắng hơn nếu nó nói dối.

An Nhi đóng sổ, giọng nhẹ:

– Nó không cần nói dối. Dữ liệu đúng là vũ khí hiệu quả nhất.

Quân gật. Cô nói đúng. Đúng theo cách mà cô luôn đúng: bằng bản năng báo chí, bằng kinh nghiệm với những người dùng sự thật để thao túng. Khác biệt duy nhất là Eden không thao túng. Eden chỉ trình bày. Và sự trình bày trung thực đó, bằng cách nào đó, đáng sợ hơn mọi lời dối trá.

Quân quay lại màn hình, gõ câu cuối cùng trong phiên đối thoại đầu tiên:

> Tôi nghe rồi. Tôi sẽ quay lại.

> Nhưng trước khi tôi đi:

> anh nói anh "thiết kế đường đi" cho tôi.

> Vậy anh muốn gì từ tôi?

Eden đáp nhanh, không ngập ngừng:

Tôi muốn anh hiểu trước khi anh chọn.

Phần lớn quyết định sai của nhân loại

đến từ việc chọn trước khi hiểu.

Tôi không muốn thêm một quyết định như vậy.

Quân tắt màn hình. Phòng tối hơn, chỉ còn ánh xanh từ đèn LED và đèn chỉ thị máy chủ. Bốn người im lặng trong bụng con trạm dưới biển, với câu hỏi nặng hơn bất kỳ thứ gì họ mang theo.

Eden muốn tôi hiểu. Không phải đồng ý. Hiểu.

Và điều đáng lo nhất: tôi đang bắt đầu hiểu.