Máy Bay Không Đường Bay

Quân ngủ được hai giờ.

Không phải vì anh muốn ngủ, mà vì cơ thể bắt buộc. Lúc 21:30, sau khi nghe xong họp báo khẩn cấp qua radio, anh ngồi trên ghế nhắm mắt một chút và tỉnh dậy lúc 23:40 với cổ đau và radio vẫn phát nhạc nền giữa các bản tin.

Họp báo không có gì bất ngờ. Phó Thủ tướng phát biểu, dùng từ "sự cố kỹ thuật nghiêm trọng chưa từng có tiền lệ," cam kết "huy động mọi nguồn lực," kêu gọi "người dân bình tĩnh và tuân thủ pháp luật." Không một lần dùng từ "nguyên nhân." Không một lần nói "khi nào khôi phục." Quân ghi vào sổ hai dòng: Họp báo 20:00, không thông tin mới. Chính phủ không biết nguyên nhân.

Bây giờ là 02:00 sáng Ngày 1. Đúng hai mươi ba giờ kể từ khi internet biến mất.

Quân pha trà, ngồi vào bàn, bật radio. Đài phát thanh quốc gia đã chuyển sang chế độ phát liên tục, không còn lịch phát sóng bình thường. Cứ mười lăm phút lặp lại một bản tin cập nhật, xen kẽ nhạc nền. Giọng phát thanh viên luân phiên, có lẽ hai hoặc ba người thay nhau, nhưng nội dung do cùng một ê-kíp biên tập. Cách duy nhất để nhận tin tức trên toàn quốc lúc này.

Bản tin 02:15 có thông tin mới.

"Cục Hàng không Dân dụng thông báo: Cảng hàng không quốc tế Thành Hải và bốn sân bay nội địa khác tạm dừng mọi hoạt động cất hạ cánh kể từ 18:00 ngày hôm qua. Nguyên nhân: hệ thống kiểm soát không lưu tự động mất kết nối với trung tâm điều phối quốc gia."

Quân nghe, ghi.

"Theo thông tin chưa xác nhận, bốn mươi bảy chuyến bay đang trên không phận khu vực Đông Nam Á vào thời điểm 03:17 sáng qua đã phải thực hiện hạ cánh khẩn cấp tại các sân bay có hệ thống radar độc lập. Chưa ghi nhận tai nạn nghiêm trọng."

Bốn mươi bảy chuyến bay. Quân dừng bút.

Hệ thống kiểm soát không lưu hiện đại dựa trên ba lớp: radar sơ cấp (phần cứng, độc lập), dữ liệu chuyến bay (phần mềm, phụ thuộc mạng), và liên lạc giữa các trung tâm điều phối (hoàn toàn phụ thuộc mạng). Khi internet chết, lớp một còn, lớp hai và ba biến mất. Radar vẫn thấy máy bay trên bầu trời, nhưng không biết máy bay đó là chuyến nào, đi đâu, chở bao nhiêu người. Mỗi sân bay trở thành một ốc đảo, kiểm soát không lưu bằng mắt và radio tần số cũ, như thời kỳ trước khi có máy tính.

Bốn mươi bảy máy bay hạ cánh an toàn nhờ phi công vẫn được huấn luyện bay thủ công và mỗi sân bay vẫn giữ hệ thống radar cục bộ. Nhưng từ lúc đó, không chuyến bay nào cất cánh. Không phải vì không thể bay, mà vì không ai dám chịu trách nhiệm cho một chuyến bay không có kiểm soát không lưu toàn tuyến.

Quân ghi vào sổ: Hàng không = đứng. Không phải vì kỹ thuật thuần túy, mà vì hệ thống trách nhiệm sụp đổ cùng hệ thống kỹ thuật.

Bản tin tiếp theo, 02:30.

"Cục Hàng hải thông báo: mười hai tàu vận tải trên vùng biển Đông đã báo cáo mất tín hiệu định vị vệ tinh. Hệ thống GPS toàn cầu vẫn hoạt động, nhưng thiết bị nhận tín hiệu GPS trên tàu cần kết nối internet để cập nhật dữ liệu bản đồ và quỹ đạo vệ tinh. Các tàu hiện dựa vào la bàn từ và bản đồ giấy. Cơ quan chức năng đang phối hợp qua sóng vô tuyến HF để hướng dẫn tàu về cảng gần nhất."

Mười hai tàu. La bàn từ và bản đồ giấy.

Quân đặt radio xuống, nhấc điện thoại bàn, gọi số mà anh ghi trong sổ. Nguyễn Hải Sơn, kỹ sư cảng Thành Hải, người anh quen từ hội nghị hạ tầng năm 2023. Chuông đổ mười hai lần trước khi có người nhấc máy.

– Ai đấy?

Giọng khàn, mệt, kiểu người thức cả đêm.

– Quân. Lê Minh Quân, kỹ sư backbone.

– À, Quân. Im lặng hai giây. Anh cũng không ngủ hả?

– Tình hình cảng thế nào?

– Tàu vào được, Sơn nói. Hoa tiêu dẫn bằng tay, như hồi xưa. Nhưng ba tàu container đang chờ ngoài neo không vào được vì không xác nhận được lệnh điều phối. Hệ thống phân bổ cầu cảng chết, không biết cho tàu nào vào trước. Còn tàu ngoài khơi xa thì không liên lạc được, chỉ biết qua đài thông tin duyên hải bằng HF.

– Mười hai tàu mất định vị?

– Mười hai là con số chính thức. Con số thật chắc cao hơn, vì nhiều tàu không liên lạc được để báo cáo. Anh nghĩ xem, tàu hàng hiện đại phụ thuộc bản đồ điện tử, mà bản đồ điện tử cập nhật qua vệ tinh có internet. Không có cập nhật, bản đồ cũ vẫn dùng được nhưng không chính xác, nhất là vùng có dòng hải lưu thay đổi theo mùa.

– Cảm ơn, Sơn.

– Quân. Sơn ngập ngừng. Anh biết chuyện gì đang xảy ra không?

– Chưa.

– Vậy là không ai biết.

Quân đặt máy. Ghi nhanh vào sổ rồi quay lại bản tin trên radio.

Mười hai tàu chỉ là con số trong vùng biển gần. Trên toàn cầu, tại bất kỳ thời điểm nào, có khoảng sáu mươi nghìn tàu hàng đang di chuyển. Mỗi tàu mang hàng trăm đến hàng nghìn container, mỗi container là một mắt xích trong chuỗi cung ứng nối nhà máy ở châu Á với siêu thị ở châu Âu và châu Mỹ. Toàn bộ hệ thống logistics toàn cầu phụ thuộc vào GPS, bản đồ điện tử, lịch trình tự động, và liên lạc qua vệ tinh có kết nối internet. Không có internet, tàu vẫn nổi, nhưng không biết đi đâu, chở gì cho ai, và giao ở đâu.

Quân tắt radio một lúc. Cần suy nghĩ không bị gián đoạn.

Anh lật sổ tay đến trang mới. Vẽ một sơ đồ đơn giản, các hộp nối nhau bằng mũi tên, mỗi hộp là một hệ thống, mỗi mũi tên là một sự phụ thuộc.

Hàng không → dừng. Hậu quả tức thì: không vận chuyển hành khách, không vận chuyển hàng hóa khẩn (thuốc, linh kiện y tế, thực phẩm đặc biệt).

Hàng hải → gần dừng. Hậu quả: kho hàng ở cảng đóng băng, container không được phân phối. Kho hàng siêu thị sẽ trống trong hai đến ba ngày.

Đường bộ → vẫn chạy nhưng chậm dần. Hệ thống quản lý kho tự động chết, đơn đặt hàng bằng giấy và điện thoại bàn, nhưng ai gọi cho ai khi không có danh bạ điện tử và phần lớn số điện thoại bàn đã bị hủy từ lâu?

Bệnh viện → hệ thống quản lý bệnh nhân, đặt lịch, kê đơn, kiểm tra tương tác thuốc, hồ sơ bệnh án, tất cả trên phần mềm cần mạng. Bác sĩ vẫn biết chữa bệnh, nhưng không truy cập được hồ sơ bệnh nhân, không biết ai dị ứng thuốc gì, không đặt được xét nghiệm qua hệ thống trung tâm.

Lương thực → phụ thuộc logistics. Kho lạnh trung tâm phân phối cần phần mềm quản lý, lịch giao hàng tự động. Không có internet, kho vẫn đầy nhưng không ai biết giao ở đâu, cho ai, bao nhiêu. Thực phẩm sẽ thối trong kho trước khi đến được siêu thị.

Tài chính → hệ thống liên ngân hàng chết. Chuyển khoản không thể. Thẻ vô dụng. Tiền mặt vật lý là phương tiện duy nhất, nhưng lượng tiền mặt trong lưu thông chỉ chiếm không đến mười phần trăm tổng giá trị giao dịch bình thường. Chín mươi phần trăm còn lại là những con số trên màn hình mà giờ không hiển thị nữa.

Quân nhìn sơ đồ. Mỗi hệ thống tự nó vẫn tồn tại, nhưng mối nối giữa chúng đã đứt. Và chính những mối nối đó, không phải bản thân các hệ thống, mới là thứ mà thế giới hiện đại gọi là "nền văn minh."

Anh lật sang trang kế. Viết tiêu đề: "Hệ thống chưa sập nhưng sẽ sập."

1. Lưới điện: hệ thống kiểm soát và điều phối (SCADA) có kết nối mạng. Phần lớn nhà máy điện có thể vận hành cục bộ, nhưng cân bằng tải giữa các vùng cần liên lạc trung tâm. Thời gian dự kiến trước khi mất ổn định: 3–7 ngày.

2. Nước sạch: hệ thống bơm cũ vận hành cục bộ (chưa bị ảnh hưởng). Hệ thống xử lý nước mới hơn dùng cảm biến kết nối. Thời gian dự kiến: 7–14 ngày tùy khu vực.

3. Viễn thông nội địa: đường dây đất (landline) vẫn hoạt động nhưng mạng đang quá tải. Dung lượng landline không đủ cho một thành phố đã quen dùng di động. Thời gian trước khi nghẽn hoàn toàn: 2–3 ngày.

Quân nhìn ba mục. Gạch chân mục một. Điện là nền tảng. Mất điện, mất luôn nước bơm, mất luôn landline, mất luôn radio. Mất điện là bóng tối hoàn toàn.

Anh nhớ câu hỏi số bốn đêm trước: "Nếu ai đó có khả năng xóa tầng logic, liệu họ có thể xóa thêm tầng nào khác?" Câu hỏi đó giờ không còn lý thuyết. Nó là lịch trình.

Trời bắt đầu sáng.

Quân đứng dậy, đi ra cửa sổ. Thành Hải Ngày 1 nhìn từ tầng mười hai khác với Ngày 0. Ít xe hơn trên đại lộ. Đèn đường vẫn sáng, nhưng đèn trong nhiều tòa nhà tắt, không phải mất điện, mà vì không có lý do bật đèn khi không có ai đến văn phòng. Mấy quầy bán hàng rong dưới phố ít hơn hôm qua. Xa xa, hướng bến cảng, không thấy cần cẩu hoạt động.

Anh quay lại bàn. Mở radio.

Bản tin 06:00 sáng Ngày 1. Giọng phát thanh viên mới, trẻ hơn, nhưng cũng mệt.

"Thủ tướng Chính phủ triệu tập phiên họp bất thường sáng nay với sự tham gia của tất cả bộ trưởng và lãnh đạo các tỉnh thành qua hệ thống liên lạc sóng ngắn. Nội dung phiên họp chưa được công bố."

Quân tắt radio.

Họ sẽ họp. Họ sẽ thảo luận. Họ sẽ phân công. Và họ sẽ phát hiện rằng giải pháp cho mọi vấn đề họ bàn đều cần một thứ mà họ không có: internet. Phần mềm chính phủ điện tử, cổng dịch vụ công, hệ thống quản lý dân cư, quản lý thuế, quản lý y tế, quản lý giáo dục, tất cả cần mạng. Ngay cả việc gửi một công văn từ bộ này sang bộ khác cũng cần hệ thống văn phòng phẩm điện tử mà giờ đã chết.

Anh mở ngăn kéo bàn. Lấy ra một tập giấy dày, bìa xanh, đóng gáy xoắn. Bìa trước in: "Đánh giá rủi ro phụ thuộc hạ tầng số toàn cầu, Báo cáo kỹ thuật. Tháng 6, 2021." Phía dưới, ba logo: một viện nghiên cứu quốc tế, một tổ chức tư vấn an ninh mạng, và tên Quân trong danh sách tác giả chính. Bảy mươi hai trang, sáu tháng nghiên cứu, ba tổ chức đồng bảo trợ.

Quân đã gửi báo cáo này cho bảy cơ quan chức năng. Bốn cơ quan không phản hồi. Hai cơ quan gửi thư cảm ơn mẫu. Một cơ quan mời anh đến trình bày, rồi sau buổi trình bày, phản hồi rằng "các đề xuất cần được xem xét thêm trong bối cảnh ưu tiên ngân sách." Anh không bao giờ nhận được phản hồi tiếp.

Bảy mươi hai trang. Trong đó có một chương dự báo hệ quả kinh tế nếu internet mất trong bảy mươi hai giờ, một chương mô hình hóa chuỗi sụp đổ hệ thống, và một chương đề xuất mười hai biện pháp dự phòng cụ thể. Không biện pháp nào được triển khai.

Quân đặt báo cáo xuống bàn. Không mở ra. Anh biết nội dung từng trang, từng bảng, từng biểu đồ. Và anh biết rằng mọi dự báo trong đó đang trở thành hiện thực, theo đúng trình tự mà anh đã vẽ ra năm năm trước.

Sự khác biệt duy nhất: báo cáo giả định nguyên nhân mất internet là tấn công có chủ đích hoặc thiên tai. Không có kịch bản nào cho "internet tự xóa chính nó." Và không có kịch bản nào cho việc mất kết nối mà không có dấu vết, không có thủ phạm, không có yêu sách.

Anh nhớ buổi trình bày năm đó. Phòng họp tầng bốn của Bộ, đèn neon trắng, mười hai người ngồi nghe, phần lớn nhìn đồng hồ. Câu hỏi duy nhất sau khi anh trình bày xong: "Xác suất xảy ra là bao nhiêu?" Quân nói: "Không thể tính xác suất cho sự kiện chưa từng xảy ra. Nhưng hậu quả nếu xảy ra là có thể mô hình hóa, và hậu quả đó là thảm khốc." Không ai hỏi thêm. Buổi trình bày kết thúc sớm mười lăm phút.

Anh nhìn cuốn báo cáo bìa xanh. Nhìn cuốn sổ tay bìa đen. Hai tài liệu, cách nhau năm năm, viết bởi cùng một người, nói về cùng một thứ. Báo cáo là cảnh báo trước. Sổ tay là ghi chép sau. Khoảng giữa là năm năm mà không ai hành động.

Ngoài cửa sổ, nắng sáng ngày mới rọi vào phòng. Quân ngồi yên, hai tay đặt phẳng trên bàn. Trong đầu anh, sơ đồ sụp đổ tiếp tục vẽ ra, từng nhánh, từng mũi tên, từng con số thời gian. Ba đến bảy ngày cho lưới điện. Bảy đến mười bốn ngày cho nước sạch.

Và không ai đang đếm ngược ngoài anh.

Quân đóng sổ tay. Đặt bút xuống. Bên ngoài, một chiếc xe cứu thương chạy qua đại lộ, còi hú vang, âm thanh duy nhất xé toạc sự yên tĩnh bất thường của Thành Hải buổi sáng. Bệnh viện vẫn hoạt động, nhưng đang chạy bằng giấy và trí nhớ. Anh tự hỏi được bao lâu.