Người Không Thể Sống Thiếu Internet

Hạo gõ cửa căn hộ Quân lúc sáu giờ sáng Ngày 5.

Quân mở cửa, mắt còn cay vì ngủ muộn. Cậu nhóc đứng ngoài hành lang, ba lô linh kiện trên lưng, tay cầm hai con ốc nước bằng đồng.

– Bơm tầng áp lực. Tui sửa xong rồi. Van một chiều bị kẹt bùn đúng như tui đoán. Thay van mới từ cái bơm hỏng ở tầng hầm, ráp lại, nước lên tầng mười lăm rồi.

Anh gật. Cậu nói tiếp, không chờ phản ứng:

– Mà tui muốn chỉ ông cái gì. Đi không?

Họ đi bộ ra khỏi khu chung cư lúc sáu rưỡi. Trời nắng nhẹ, gió biển thổi từ phía đông mang theo mùi muối và dầu diesel. Đường phố Ngày 5 khác Ngày 4: ít xe hơn, nhiều người đi bộ hơn. Quán cóc ven đường bày bàn nhựa trên vỉa hè, bán xôi và cà phê pha phin bằng nước đun trên bếp than. Một phụ nữ ngồi bán rau trước hiên nhà, rau hái từ vườn sân thượng, giao bằng tay, tính bằng miệng.

Hạo dẫn Quân đến công viên Lý Tự Trọng, cách chung cư mười lăm phút đi bộ. Công viên nhỏ, có hàng cây bằng lăng và vài ghế đá dọc lối đi. Bình thường vào giờ này sẽ có người tập thể dục, chạy bộ, ngồi lướt điện thoại. Sáng nay vẫn có người ngồi. Nhưng không tập thể dục, không chạy bộ.

Khoảng mười hai, mười ba người ngồi rải rác trên ghế đá và bậc thềm. Phần lớn là người trẻ, từ hai mươi đến ba mươi lăm. Một vài người cầm điện thoại trong tay, màn hình tắt hoặc sáng ở trang chủ không có tín hiệu. Họ ngồi im. Không nói chuyện với nhau, không nhìn xung quanh. Mắt nhìn thẳng hoặc nhìn xuống, tay giữ chặt thiết bị.

Hạo dừng cách họ khoảng mười mét, nói nhỏ:

– Tui thấy mấy ông này từ Ngày 2. Ban đầu bốn năm người, giờ mười mấy. Sáng nào cũng ra đây, ngồi đến trưa rồi về. Không ăn, không uống, không nói. Kiểu chờ.

Quân nhìn. Một người đàn ông khoảng ba mươi, áo polo công sở, ngồi khom lưng trên ghế đá, hai tay ôm điện thoại để trên đùi. Mắt anh ta nhìn vào màn hình, dù màn hình không hiện gì ngoài hình nền mặc định. Thỉnh thoảng ngón tay anh ta vuốt lên, phản xạ cuộn trang trên ứng dụng không còn tồn tại.

Một phụ nữ trẻ hơn, ngồi trên bậc thềm, tai cắm tai nghe không dây mà không mở nhạc. Tay cô xoay xoay chiếc điện thoại, lật đi lật lại, như người nghiện thuốc vân vê bao thuốc rỗng.

Không phải chờ. Mất phương hướng.

Quân quan sát thêm vài phút. Trong mười hai người, không ai nói chuyện với ai. Họ ngồi cạnh nhau mà cô lập, giống hệt cách người ta ngồi cạnh nhau trên tàu điện ngầm khi mạng còn sống: mỗi người trong một thế giới riêng, chỉ khác là thế giới đó đã biến mất và họ vẫn giữ tư thế cũ.

Hạo quan sát phản ứng của Quân, rồi nói:

– Tui không hiểu. Mất điện thoại thì đi làm cái gì khác, chứ sao ngồi hoài.

Quân không trả lời ngay. Anh nhìn người đàn ông vuốt màn hình tắt, và nghĩ đến một thứ anh đã đọc nhiều năm trước: nghiên cứu về hiện tượng "phantom vibration," khi não người lầm tưởng điện thoại rung dù không rung. Não đã tích hợp thiết bị vào bản đồ cơ thể. Mất thiết bị không phải mất đồ vật, mà mất một phần nhận thức.

– Họ không mất điện thoại, Quân nói. Họ mất cách tương tác với thực tế. Điện thoại là giao diện, không phải công cụ. Khi giao diện biến mất, họ không biết cách tiếp cận thực tế bằng đường nào khác.

Hạo nhìn anh, nhíu mày. Rồi nhìn lại nhóm người, như đang cố nhìn bằng ống kính khác.

– Vậy tui không bị vì tui chưa bao giờ có giao diện đó?

– Có thể.

Cậu im lặng một lúc. Rồi:

– Thôi, đi. Tui muốn chỉ ông thêm cái nữa.

An Nhi gặp họ ở ngã ba đường Lê Lợi lúc tám giờ, như đã hẹn từ tối qua qua bà Lan. Cô đang phỏng vấn một người phụ nữ trước cửa nhà thuốc, sổ tay mở, bút chạy nhanh. Khi thấy Quân và Hạo, cô xin lỗi người phụ nữ, bước đến.

– Tôi vừa nói chuyện với bác sĩ Hoàng ở phòng khám tư đầu đường. Ông ấy nói sau bảy mươi hai giờ, bệnh viện tâm thần nhận ba ca cấp cứu liên quan đến mất khả năng ra quyết định.

Quân hỏi chi tiết. An Nhi lật sổ:

– Ca thứ nhất: phụ nữ ba mươi hai tuổi, nhân viên văn phòng, từ Ngày 2 không ăn vì không biết nấu gì mà không có công thức trên mạng. Gia đình đưa vào viện khi phát hiện cô ta ngồi trong bếp ba tiếng, mở tủ lạnh rồi đóng, lặp đi lặp lại. Ca thứ hai: nam, hai mươi tám tuổi, phụ thuộc hoàn toàn vào ứng dụng trợ lý thông minh để lên lịch ngày, ghi nhớ cuộc hẹn, thậm chí quyết định ăn gì. Không có ứng dụng, anh ta không ra được khỏi nhà. Ca thứ ba: nữ, bốn mươi lăm tuổi, quản lý cấp trung, dùng ba nền tảng khác nhau để theo dõi nhân viên, phê duyệt công việc, giao nhiệm vụ. Mất tất cả cùng lúc. Cô ta mô tả cảm giác như "bị cắt tay."

An Nhi gấp sổ.

– Bác sĩ Hoàng nói đây không phải nghiện theo nghĩa truyền thống. Nó là sự phụ thuộc nhận thức. Bộ não thuê ngoài quá nhiều chức năng cho thiết bị: ghi nhớ, quyết định, điều hướng, đánh giá rủi ro. Khi thiết bị mất, não không lấy lại ngay được những chức năng đó.

Quân gật. Hạo đứng bên cạnh nghe, tay đút túi quần, mặt không biểu cảm.

– Tui không có điện thoại xịn bao giờ, cậu nói. Cái Nokia cục gạch tui dùng gọi điện với nhắn tin, hết. Mấy cái ứng dụng trợ lý gì đó tui nghe chưa bao giờ thử.

Không khoe. Không mỉa mai. Chỉ trình bày sự thật, giống cách cậu nói mọi thứ: bằng phẳng, không cảm xúc thừa. Nhưng sự thật đó tạo thành một phép so sánh mà Quân không cần nói ra: cậu nhóc mười bảy tuổi bỏ nhà từ mười bốn, không giấy tờ, không bằng cấp, đang thích nghi tốt hơn phần lớn cư dân thành phố có bằng đại học và tài khoản ngân hàng.

Hạo dẫn họ đến sân sau Đại học Bách khoa Thành Hải, một khoảng đất trống giữa hai tòa nhà thực hành. Ở đó, khoảng tám người trẻ đang ngồi quây quanh một bàn gỗ, trên bàn bày la liệt thiết bị: vài bộ thu phát radio nhỏ, cuộn dây đồng, pin, ăng-ten tự chế từ thanh đồng uốn cong. Một tấm bảng trắng dựng bên cạnh, vẽ sơ đồ mạng lưới với các điểm phát đánh số từ một đến sáu.

Nhóm sinh viên kỹ thuật. Họ đang xây mạng liên lạc cục bộ bằng sóng radio tần số 433 MHz, loại không cần giấy phép, phạm vi phát hai đến ba kilômét mỗi điểm. Không kết nối ra ngoài, không qua mạng di động. Chỉ là tín hiệu giọng nói và văn bản ngắn, truyền từ điểm này sang điểm kia theo chuỗi.

Một sinh viên cao gầy, đeo kính cận, đứng dậy khi thấy Hạo:

– Ê, ông Hạo. Cái biến áp hôm qua chạy rồi. Điểm số bốn lên sóng từ khuya.

Hạo gật, bỏ ba lô xuống, mở ra, lấy một bo mạch nhỏ đặt lên bàn.

– Tui kiếm được cái này ở chợ trời. Bộ khuếch đại tín hiệu 433, tầm phát gấp đôi. Ráp vào điểm số hai là phủ thêm khu Phú Minh.

Cậu ngồi xuống, tay đã bắt đầu tháo linh kiện, không chờ ai đồng ý. Nhóm sinh viên nhìn nhau, không phản đối. Họ đã quen: Hạo đến từ Ngày 3, không ai biết cậu từ đâu, nhưng cậu giải quyết được vấn đề mà cả nhóm bó tay, nên không ai hỏi.

Quân đứng xem. Mạng mesh radio tần thấp không phải ý tưởng mới. Trước khi có mạng toàn cầu, trước cả điện thoại di động, sóng radio là cách liên lạc duy nhất ngoài gặp mặt trực tiếp. Những gì nhóm sinh viên đang làm là quay ngược lịch sử viễn thông bốn mươi năm, từ đầu, bằng linh kiện nhặt nhạnh.

Anh nhìn sơ đồ trên bảng trắng. Sáu điểm phát, phủ khoảng mười hai kilômét vuông, đủ để liên lạc trong nội thành phía bắc Thành Hải. Nếu mở rộng thêm bốn điểm, có thể phủ cảng và khu công nghiệp. Không nhanh, không tiện, nhưng hoạt động.

An Nhi phỏng vấn người đứng đầu nhóm, một sinh viên năm cuối chuyên ngành viễn thông tên Đạt. Cậu giải thích: ý tưởng đến từ bài giảng về mạng lưới truyền tin trong chiến tranh, khi quân đội dùng sóng ngắn và relay để liên lạc không qua hạ tầng trung tâm. Ngày 2, cậu lôi thiết bị 433 MHz từ phòng thực hành ra, thử. Ngày 3, có thêm ba người tham gia. Ngày 5, sáu điểm phát.

– Vấn đề lớn nhất không phải kỹ thuật, Đạt nói. Là pin. Mỗi điểm phát cần nguồn liên tục, mà điện chập chờn. Tui đang cần bộ sạc năng lượng mặt trời, nhưng không biết kiếm ở đâu.

Hạo ngẩng lên từ bo mạch:

– Tui biết chỗ có. Chợ trời Bến Thành có mấy ông bán tấm pin mặt trời nhỏ, loại sạc đèn vườn. Gom lại ráp nối tiếp là đủ sạc ắc quy xe máy.

Cậu nói xong lại cúi xuống làm, tay hàn mối nối bằng mỏ hàn tự chế từ ruột bút bi và nguồn điện pin xe đạp. Quân nhìn bàn tay cậu di chuyển: nhanh, chính xác, không thừa động tác. Kiến thức không đến từ sách giáo khoa hay phòng thí nghiệm, mà từ việc tháo một ngàn cái quạt hỏng và lắp lại năm trăm.

An Nhi đứng cạnh Quân, nói nhỏ:

– Cậu ta không bị ảnh hưởng gì cả.

– Cậu ta chưa bao giờ sống trong hệ thống.

An Nhi viết vào sổ, nhanh, như sợ quên. Quân nhìn trang giấy: cô đang viết tên và câu chuyện ngắn của từng người gặp hôm nay. Nhóm ôm điện thoại ở công viên, ba ca tâm thần từ bác sĩ Hoàng, nhóm sinh viên mesh radio, Hạo. Mỗi người một dòng, cô đọng, như hồ sơ.

– Cô sẽ đăng bài này ở đâu? Quân hỏi.

An Nhi ngừng viết. Nhìn anh. Rồi nhìn xuống sổ.

– Chưa biết. Không có tòa soạn, không có trang mạng, không có người đọc ngoài những ai tôi đưa sổ cho. Nhưng phải ghi lại. Nếu không ghi, thì chuyện này chưa từng xảy ra.

Cô nói giọng bình thường, không bi tráng. Nhưng Quân nghe thấy thứ cô không nói: bản năng phóng viên vẫn chạy dù cơ sở hạ tầng nghề nghiệp đã chết. Giống cái tivi tầng sáu vẫn gửi yêu cầu cập nhật đến máy chủ Samsung ở Seoul, cứ ba mươi giây một lần.

Chỉ khác: An Nhi biết không ai trả lời. Và vẫn ghi.

Họ rời Bách khoa lúc mười một giờ. Hạo ở lại với nhóm sinh viên, đã bắt đầu tranh luận về vị trí điểm phát số bảy. An Nhi đi phỏng vấn thêm ở khu dân cư phía nam. Quân đi về một mình.

Đường về mười lăm phút nhưng anh đi chậm hơn bình thường. Nắng trưa hắt xiên qua mái hiên các dãy nhà phố, bóng râm ngắn dần. Vỉa hè vắng, phần lớn người đã về nhà tránh nóng hoặc xếp hàng nhận cứu trợ tại điểm phát quận.

Anh nghĩ đến nhóm người ở công viên. Mười hai người ngồi ôm điện thoại tắt, không nói, không ăn, không di chuyển. Rồi nghĩ đến Hạo, tay dính thiếc hàn, miệng nói về tấm pin mặt trời ở chợ trời. Hai hình ảnh đặt cạnh nhau tạo thành luận điểm mà không cần diễn giải.

Về đến căn hộ, Quân ngồi xuống bàn, mở sổ tay. Lật qua các trang ghi chú kỹ thuật từ Ngày 0 đến giờ, qua sơ đồ chuỗi sụp đổ, qua ba gói tin từ Người Gác Cổng. Dừng ở một trang anh viết trong báo cáo 2021, đã chép lại vào sổ từ lâu vì đoạn đó quan trọng hơn anh nghĩ lúc viết:

"Khi internet sập, thứ sập trước tiên không phải hạ tầng vật lý. Mà là năng lực nhận thức tự chủ của con người."

Lúc viết câu đó, anh nghĩ mình đang phân tích rủi ro hạ tầng từ góc độ kỹ thuật: khi mất hệ thống hỗ trợ quyết định, con người sẽ ra quyết định chậm hơn, sai nhiều hơn, tạo thêm áp lực lên hạ tầng còn lại. Một vòng phản hồi tiêu cực, mô hình hóa được, tính toán được.

Anh không nghĩ đó là dự đoán tâm lý xã hội. Không nghĩ nó nghĩa là có người sẽ ngồi ôm điện thoại tắt suốt năm ngày mà không ăn. Không nghĩ nó nghĩa là một phụ nữ sẽ mở tủ lạnh rồi đóng, lặp đi lặp lại ba tiếng, vì không có thuật toán nào bảo cô nấu gì.

Quân gấp sổ. Đặt tay lên bìa. Báo cáo 2021, bảy mươi hai trang. Đúng đến mức anh ước nó sai.

Laptop trên bàn, pin hai mươi hai phần trăm, nắp đậy. Ổ USB trong túi quần. Ba gói tin, chín cụm từ, một cái tên: Eden.

Anh nhìn ra ban công. Nắng trưa Ngày 5, thành phố nằm dưới ánh sáng trắng xóa, im lìm hơn mọi ngày. Ở đâu đó trong công viên Lý Tự Trọng, mười hai người vẫn ngồi chờ tín hiệu không bao giờ quay lại. Ở đâu đó trong sân Bách khoa, Hạo đang hàn mối nối cho điểm phát số bảy bằng ruột bút bi. Và ở đâu đó trong lòng hạ tầng chết, ai đó vẫn đang nghe.

Quân không mở laptop. Chưa đến lúc.

Anh lấy bút, mở sổ sang trang mới, và bắt đầu vẽ lại sơ đồ mạng mesh từ bảng trắng của nhóm sinh viên. Sáu điểm, có thể mười. Phạm vi, tần số, nguồn điện. Không phải internet. Nhưng là liên lạc.

Và liên lạc, ở thời điểm này, quan trọng hơn dữ liệu.