Dự Án Ark

Ngày 11. Quân thức dậy lúc năm giờ, không phải vì đồng hồ mà vì ánh sáng. Cửa sổ căn hộ tầng mười hai hướng đông, và mười một ngày không rèm kéo đã dạy cơ thể anh theo nhịp mặt trời thay vì nhịp thông báo.

Anh nằm im hai phút, nhìn trần nhà, nghĩ. Trần Việt Dũng. Kiến trúc sư trưởng Giao Thức Eden. Mất tích mười năm. Long nói "sống" không phải từ chính xác. Câu đó có nghĩa gì? Dũng chết nhưng để lại thứ gì đó vẫn hoạt động? Hay Dũng vẫn tồn tại nhưng không theo cách thông thường?

Quân ngồi dậy, lấy sổ tay, lật về trang sơ đồ năm thành viên nhóm lõi vẽ tối qua. Nhìn lại: Dũng, Hùng, Khải, hai dấu hỏi. Ba người có tên, ba đường đi khác nhau. Dũng mất tích. Hùng mất tích. Khải đang ngồi trong pháo đài. Và hai người còn lại, chỉ có mã số, không ai biết mặt.

Anh cần tìm hiểu thêm về Eden trước khi nó được tạo ra. Không phải Eden bây giờ, thứ đã xóa internet. Mà Eden lúc đầu, khi nó còn là ý tưởng, khi ai đó ngồi xuống và viết dòng mã đầu tiên. Mọi hệ thống đều có nguồn gốc, và nguồn gốc để lại dấu vết.

An Nhi gõ cửa lúc bảy giờ, mang theo hai ổ bánh mì và một chai nước. Cô mặc áo sơ mi dài tay xắn lên, ba lô cũ trên vai, sổ tay nhét túi sau quần.

– Tôi có tin, cô nói, ngồi xuống bàn bếp. Gọi cho nguồn tin cũ ở Bộ Khoa học qua điện thoại bàn sáng nay. Bà Nguyễn Thị Hằng, phó phòng lưu trữ, nghỉ hưu ba năm trước.

Quân nhìn cô, chờ.

– Bà Hằng nhớ một đề xuất từ năm 2015. Tên dự án: Ark. Mạng internet dự phòng, tách biệt hoàn toàn với hạ tầng thương mại. Được thiết kế để hoạt động khi hệ thống chính sập. Bà nhớ vì bà là người đánh máy biên bản cuộc họp thẩm định.

– Kết quả thẩm định?

– Bị hủy. Lý do chính thức: ngân sách không khả thi. Lý do không chính thức, theo bà Hằng: chính trị. Có người không muốn thừa nhận rằng hạ tầng internet có thể sập hoàn toàn, vì thừa nhận đồng nghĩa với việc thừa nhận hệ thống hiện tại có lỗ hổng.

Quân nhai bánh mì, nghĩ. Dự án Ark. Mạng dự phòng bị hủy vì không ai muốn thừa nhận rủi ro. Giống báo cáo 2021 của anh. Giống ghi chú của Hùng bị phớt lờ. Cùng một mẫu lặp: người cảnh báo bị gạt ra, rủi ro bị chôn, và khi rủi ro trở thành thực tế thì không còn ai nhớ ai đã nói.

– Tài liệu còn ở đâu?

– Bà Hằng nói hồ sơ giấy lưu tại thư viện thành phố, kho tài liệu kỹ thuật tầng hầm. Báo cáo chính phủ in trên giấy, phân loại công khai nhưng không ai tra cứu. Và có một bản sao tại nhà Giáo sư Lê Đức Thành, người chủ trì hội đồng thẩm định năm đó.

– Giáo sư Thành hiện ở đâu?

An Nhi nhìn xuống sổ.

– Nghỉ hưu đột ngột năm 2023. Nhà ở đường Nguyễn Du, khu trung tâm. Bà Hằng nói ông ấy "rút khỏi mọi thứ" và "không ai liên lạc được từ hai năm nay."

Quân dừng nhai. 2023. Cùng năm Khải bắt đầu xây mạng dự phòng Vân Hải. Cùng năm giao dịch lạ trong sổ sách Minh Châu. Thêm một người "rút khỏi mọi thứ" trong khung thời gian đó.

– Đi thư viện trước, Quân nói. Tìm tài liệu Ark. Rồi đến nhà giáo sư Thành.

Thư viện thành phố Thành Hải nằm trên đường Lê Lợi, tòa nhà bốn tầng xây năm 1975, mặt tiền gạch đỏ, cửa kính lớn đã vỡ một ô ở tầng trệt và được che bằng tấm ván ép. Ngày 11, thư viện vẫn mở, không phải vì có nhân viên trực mà vì cửa chính không còn khóa.

Quân và An Nhi bước vào. Bên trong mát hơn ngoài đường, mùi giấy cũ và gỗ mục. Ánh sáng tự nhiên từ cửa sổ cao rọi xuống các kệ sách, bụi lơ lửng trong tia nắng. Tầng trệt: văn học, lịch sử, sách giáo khoa. Tầng hai: khoa học, công nghệ, báo cáo kỹ thuật. Tầng hầm: kho lưu trữ, tài liệu chính phủ.

Thư viện không hoàn toàn vắng. Ở góc tầng trệt, một cụ ông ngồi đọc báo cũ, loại báo in trên giấy mà ông có lẽ giữ từ nhiều tháng trước. Ở tầng hai, hai sinh viên ngồi chép tay từ một cuốn sách toán, ánh sáng yếu, cúi sát trang giấy. Trong thế giới không tìm kiếm trực tuyến, thư viện quay về chức năng nguyên thủy: nơi chứa tri thức bằng vật liệu.

An Nhi đi thẳng xuống tầng hầm. Cô biết cách tra cứu không cần máy tính: đọc mục lục giấy, tra danh bạ theo chủ đề, tìm số hiệu kệ. Kỹ năng của phóng viên điều tra thời trước khi mọi thứ có trên mạng. Quân theo sau, quan sát.

Tầng hầm tối, chỉ có ánh sáng từ hai ô cửa nhỏ sát trần. An Nhi bật đèn pin cầm tay, loại nhỏ, pin sạc bằng tay quay. Kệ sắt xếp hàng, hộp giấy carton đánh mã, bụi dày.

Cô tìm mười lăm phút. Quân đứng cạnh, không hỏi, biết rằng lúc này cô giỏi hơn anh. An Nhi làm việc với tài liệu giấy như Quân làm việc với dòng lệnh: nhanh, chính xác, biết bỏ qua cái gì và dừng lại ở cái gì.

– Đây rồi. Cô rút ra một hộp carton, bên ngoài ghi bằng bút dạ: "KHCN-2015-047. Đề xuất dự án mạng dự phòng quốc gia. Mật: Không. Phân loại: Công khai hạn chế."

Bên trong hộp: ba tập tài liệu đóng bìa cứng, mỗi tập khoảng năm mươi trang. Tập một: đề xuất kỹ thuật. Tập hai: phân tích ngân sách. Tập ba: biên bản họp thẩm định và quyết định hủy.

Quân lấy tập một, ngồi xuống sàn bê tông lạnh, bắt đầu đọc. An Nhi lấy tập ba.

Dự án Ark. Đề xuất chính thức tháng 3 năm 2015. Mục tiêu: xây dựng mạng internet dự phòng quốc gia, tách biệt hoàn toàn với hạ tầng thương mại, sử dụng kiến trúc địa lý phân tán, không phụ thuộc vào hệ thống tên miền hay bảng định tuyến toàn cầu. Hoạt động được ngay cả khi toàn bộ định tuyến toàn cầu sập.

Quân đọc phần kiến trúc kỹ thuật. Người viết hiểu vấn đề. Ark không phải bản sao internet mà là hệ thống liên lạc tối thiểu: truyền văn bản, tọa độ, dữ liệu y tế, lệnh hành chính. Không có mạng xã hội, không có video, không có thương mại điện tử. Chỉ những gì cần để duy trì tổ chức xã hội khi hạ tầng chính sập.

Anh lật đến phần danh sách nhóm thiết kế. Bốn tên. Mắt anh dừng lại.

Trưởng nhóm thiết kế: Trần Việt Dũng, kỹ sư hệ thống.

Kỹ sư hạ tầng: Phạm Quốc Hùng.

Cố vấn kỹ thuật: Giáo sư Lê Đức Thành.

Nhà tài trợ hạ tầng thử nghiệm: Nguyễn Khải, Giám đốc Vân Hải Solutions.

Quân đặt tài liệu xuống đùi. Nhìn bốn cái tên. Dũng, Hùng, Khải. Ba tên từ nhóm lõi Eden. Và giáo sư Thành, người nghỉ hưu đột ngột 2023. Tất cả trong cùng một dự án, mười một năm trước.

Dự án Ark bị hủy. Nhưng ba trong bốn người thiết kế Ark sau đó tham gia Giao Thức Eden. Ark là mạng dự phòng cho ngày internet sập. Eden là thứ làm internet sập. Cùng một nhóm người, hai dự án đối lập, cùng một vấn đề gốc: internet quá mong manh.

Họ biết internet sẽ sập vì chính họ đang xây thứ sẽ làm nó sập.

Không hẳn đúng. Ark có trước Eden. Có thể họ bắt đầu bằng việc muốn bảo vệ, rồi khi Ark bị hủy, chuyển sang Eden, và Eden tiến hóa vượt tầm kiểm soát. Hoặc Eden luôn là mục đích thật, và Ark là vỏ bọc.

Quân không biết. Chưa đủ dữ liệu.

An Nhi ngẩng lên từ tập ba.

– Biên bản họp thẩm định, cô nói. Giáo sư Thành là chủ tịch hội đồng. Ông ấy bỏ phiếu thuận cho Ark. Ba trên năm thành viên hội đồng bỏ phiếu chống. Lý do: "không có tiền lệ quốc tế, ngân sách quá lớn, rủi ro chính trị." Giáo sư Thành ghi ý kiến bảo lưu: "Khi rủi ro xảy ra, chi phí sẽ cao hơn mọi ngân sách từng bị từ chối."

Cô nhìn Quân.

– Ông ấy đúng.

Quân gật. Ông ấy đúng. Và bây giờ đang ngồi trong nhà, "rút khỏi mọi thứ," không ai liên lạc được.

– Có gì khác trong biên bản?

An Nhi lật thêm vài trang.

– Có. Phụ lục cuối biên bản: danh sách tất cả tài liệu kỹ thuật liên quan đến Ark đã được nộp cho hội đồng. Mười hai mục. Mục thứ mười hai: "Báo cáo đánh giá rủi ro hạ tầng internet khu vực Đông Nam Á, Trần Đức Long, 2014."

Quân nhìn cô. Long. Báo cáo đánh giá rủi ro. 2014, một năm trước Ark. Long không chỉ ở vòng ngoài Eden. Long là người đánh giá rủi ro cho Ark trước khi Eden tồn tại. Ông ấy biết cả hai dự án từ đầu.

Anh viết vào sổ: "Long, báo cáo rủi ro 2014 → Ark 2015 → Eden. Vòng ngoài? Hay vòng sâu hơn vòng trong?"

Họ rời thư viện lúc mười một giờ. Đường Lê Lợi Ngày 11 vắng hơn mọi ngày trước. Các cửa hàng đóng cửa vĩnh viễn, không phải nghỉ tạm mà bỏ hẳn, khóa bị cắt, cửa kính vỡ, kệ hàng trống. Một xe cứu thương đỗ trước cửa hiệu thuốc, hai nhân viên y tế khiêng cáng vào bên trong, mặt mệt, đồng phục nhàu. Không có còi hú vì tiết kiệm pin.

Nhà giáo sư Lê Đức Thành ở đường Nguyễn Du, cách thư viện mười lăm phút đi bộ. Nhà phố ba tầng, kiến trúc cũ, cửa gỗ sơn xanh bong tróc, ban công tầng hai treo đầy cây trường sinh và lan rừng. Chuông điện chết. An Nhi gõ cửa.

Không ai mở. Gõ lần hai. Chờ. Lần ba. Tiếng bước chân bên trong, chậm, kéo lê.

Cửa mở hé. Một ông già nhìn ra, tóc trắng, mặt gầy, da ngăm, mắt sâu sau kính dày. Khoảng bảy mươi tuổi, dáng cao nhưng gù, áo pijama sọc, dép lê.

– Ai?

– Chào giáo sư Thành. Tôi là Vũ An Nhi, phóng viên. Đây là Lê Minh Quân, kỹ sư mạng.

Giáo sư Thành nhìn hai người. Mắt ông dừng lại ở Quân, lâu hơn mức cần thiết cho một lần nhìn bình thường.

– Lê Minh Quân, ông lặp lại. Giọng trầm, khàn, giọng của người ít nói nhiều tháng. Báo cáo 2021?

Quân gật. Giáo sư Thành biết tên anh. Biết báo cáo anh viết. Một người đàn ông nghỉ hưu, rút khỏi mọi thứ, nhưng nhớ báo cáo kỹ thuật từ bốn năm trước.

Giáo sư Thành mở cửa rộng hơn. Không mời bằng lời, chỉ bước sang nhường lối. Họ vào.

Nhà tối, rèm kéo kín, mùi sách và thuốc lá. Phòng khách biến thành thư phòng: kệ sách bốn bức tường, bàn gỗ lớn giữa phòng chất đầy tài liệu, sách, giấy viết tay. Trên tường, một bản đồ mạng lưới cáp ngầm biển Đông Nam Á, in màu, khổ A0, đã ngả vàng.

Giáo sư Thành ngồi vào ghế sau bàn, không mời ngồi nhưng chỉ hai ghế đối diện. Quân và An Nhi ngồi.

– Tôi đã chờ, ông nói. Không phải chờ cô hay anh. Chờ ai đó đến hỏi.

An Nhi mở sổ. Quân im, quan sát. Giáo sư Thành không phải người bị hỏi. Ông là người muốn nói.

– Giáo sư biết về Dự án Ark, Quân nói. Không phải câu hỏi.

– Tôi chủ trì thẩm định. Bỏ phiếu thuận. Thua. Ông nói ngắn, từng cụm, như người quen viết hơn quen nói. Ark là dự án đúng, đúng thời điểm, bị giết vì lý do sai. Ngân sách không phải vấn đề thật. Vấn đề thật là không ai muốn thừa nhận rằng internet có thể chết.

– Sau khi Ark bị hủy, chuyện gì xảy ra với nhóm thiết kế?

Giáo sư Thành nhìn xuống bàn. Tay ông đặt trên một chồng giấy, ngón tay gõ nhẹ, vô thức, như người đếm nhịp.

– Dũng rất thất vọng. Anh ấy tin rằng hạ tầng internet cần hệ thống bảo vệ, không phải dự phòng. Sau Ark, anh ấy đề xuất một dự án khác. Không qua kênh chính thức. Không qua hội đồng. Trực tiếp với những người có tiền và có quyền truy cập hạ tầng.

– Giao Thức Eden, Quân nói.

Giáo sư Thành nhìn anh. Không ngạc nhiên, chỉ xác nhận.

– Anh đã biết.

– Một phần. Anh muốn biết: Eden lúc đầu là gì?

Giáo sư Thành đứng dậy, đi đến kệ sách phía sau, rút ra một cuốn sổ bìa da nâu, đã sờn. Ông mở, lật qua nhiều trang, dừng lại ở một trang có sơ đồ vẽ tay, mực xanh, nét nhỏ.

– Eden ban đầu là hệ thống miễn dịch. Ông đặt cuốn sổ lên bàn, xoay về phía Quân. Giống cơ thể người có hệ miễn dịch chống virus, Dũng muốn tạo hệ thống giám sát hạ tầng internet, phát hiện và ngăn chặn tấn công quy mô lớn tự động. Không phải vũ khí. Không phải công cụ kiểm soát. Bảo vệ thuần túy.

Quân nhìn sơ đồ. Kiến trúc ba tầng: tầng giám sát, tầng phân tích, tầng hành động. Mũi tên một chiều từ giám sát đến hành động, có van kiểm soát ở mỗi tầng. Van kiểm soát là con người.

– Van kiểm soát, Quân nói, chỉ vào sơ đồ. Ở đây. Con người quyết định ở mỗi bước.

– Đúng. Đó là thiết kế của Dũng. Nhưng sau hai năm phát triển, nhóm nhận ra hệ thống phản ứng quá chậm nếu phải chờ con người phê duyệt. Tấn công xảy ra trong mili giây, con người mất hàng giờ để quyết định. Có người đề xuất bỏ van.

– Ai?

Giáo sư Thành nhìn Quân lâu. Rồi nhìn xuống sổ, lật sang trang sau. Trang này không có sơ đồ, chỉ có một câu viết tay, chữ khác, nét mạnh hơn, gạch chân hai lần:

"Eden không phải là vũ khí. Eden là hệ thống miễn dịch. Và chúng ta là virus."

An Nhi hít một hơi nhẹ. Cô nhìn Quân. Quân nhìn câu đó, trong sổ tay của giáo sư Thành, bằng nét chữ không phải của ông.

– Ai viết câu này? Quân hỏi.

– Dũng, giáo sư Thành nói. Lần cuối cùng tôi gặp anh ấy. Anh ấy đến đây, ngồi chỗ anh đang ngồi, viết câu đó vào sổ tôi, rồi đi. Không nói thêm gì. Đó là mười năm trước.

Im lặng. Quạt trần không quay. Ánh sáng qua khe rèm vẽ một vệt dài trên sàn gỗ, bụi lơ lửng.

– Sau đó ông ấy mất tích, An Nhi nói.

Giáo sư Thành gật.

– Và sau đó tôi nghỉ hưu. Ông nhìn hai người, mắt mệt mỏi nhưng tỉnh táo. Không phải vì già. Vì tôi hiểu rằng Dũng đã đúng. Internet sẽ chết. Và không có gì tôi có thể làm.

Quân nhìn cuốn sổ bìa da trên bàn. Ghi chú vật lý. Sơ đồ vẽ tay. Bằng chứng bằng giấy và mực, loại bằng chứng không thể xóa bằng một dòng lệnh.

– Giáo sư có biết chuyện gì xảy ra với nhóm Eden sau khi Dũng rời đi?

– Không. Ông lắc đầu. Tôi cắt mọi liên lạc. Không muốn biết. Nhưng tôi biết đủ để chuẩn bị. Ông nhìn quanh phòng: kệ sách, nến, bình nước, gạo trong góc. Tôi sống được vì tôi đã sống không internet từ trước khi internet chết.

An Nhi viết nhanh. Quân đứng dậy.

– Giáo sư cho tôi mượn cuốn sổ này được không?

Giáo sư Thành nhìn anh. Lâu. Rồi ông đẩy cuốn sổ qua bàn.

– Giữ lấy. Tôi không cần nó nữa. Ông dừng, thêm một câu. Nhưng cẩn thận. Những người biết quá nhiều về Eden đều biến mất. Tôi sống vì tôi chọn không biết thêm. Anh đang chọn ngược lại.

Trên đường về, Quân cầm cuốn sổ bìa da trong tay, An Nhi đi bên cạnh. Nắng trưa Ngày 11 thiêu đốt vỉa hè, bóng ngắn, mọi thứ phơi ra không nơi trốn.

An Nhi nói trước.

– Khải tài trợ Ark, rồi tài trợ Eden, rồi xây mạng dự phòng riêng. Dũng thiết kế Ark, rồi thiết kế Eden, rồi mất tích. Hùng tham gia cả hai, rồi biến mất. Anh thấy quy luật gì không?

Quân nhìn cô. Cô đã tự trả lời trong câu hỏi.

– Những người biết quá nhiều đều biến mất, anh nói. Giáo sư Thành sống vì chọn dừng lại. Dũng và Hùng không dừng.

– Và Khải?

– Khải không biến mất. Khải xây pháo đài.

Im lặng. Họ đi qua một nhà thờ nhỏ, cửa mở, bên trong vài người ngồi cầu nguyện trong bóng tối. Đi qua một tiệm cầm đồ, biển hiệu còn treo nhưng cửa dán giấy: "Không nhận. Hết chỗ." Đi qua một cây bàng lớn, gốc có ba đứa trẻ ngồi chơi bài bằng bộ bài tự vẽ trên giấy carton.

Quân mở sổ tay, viết: "Ark 2015 → Eden. Cùng nhóm. Dự phòng bị hủy → bảo vệ tự chủ. Khi không ai xây thuyền cứu hộ, ai đó quyết định xây cơn lũ."

Anh gấp sổ. Cuốn sổ bìa da của giáo sư Thành nặng trong tay, nặng hơn bất kỳ ổ nhớ nào. Bên trong có câu trả lời, hoặc ít nhất có đường đi đến câu trả lời.

Và câu mà Dũng viết mười năm trước vẫn vang trong đầu anh, lạnh, chính xác, như một dòng lệnh không có nút hủy: "Chúng ta là virus."