Kiểm tra Neural Echo
Tin tức đến từ loa phát thanh khu chợ, sáng thứ Hai, giữa tiếng xì dầu chiên và tiếng xe đẩy hàng.
"Thông báo từ Cục An ninh Thành phố Neo Arc. Bắt đầu từ thứ Hai tuần sau, chương trình Kiểm tra Neural Echo ngẫu nhiên sẽ được triển khai tại tất cả các Sector từ 1 đến 12. Mọi cư dân có thẻ cư trú được yêu cầu mang theo giấy tờ và trình diện tại trạm kiểm tra khi được chọn. Đây là biện pháp bảo vệ an ninh nhân dân. Xin cảm ơn."
Evan đứng ở quầy thịt khô ông Bảy, tay cầm túi mua sắm, Noah đứng cạnh, vai sát vai. Loa phát thanh lặp lại thông báo lần thứ hai, giọng nữ đều đều, kiểu giọng được ghi âm sẵn, không cảm xúc.
Noah nhìn lên, mắt nheo.
– Neural Echo là gì?
Neural Echo. Tôi biết nó là gì.
Neural Echo scan: hệ thống đọc ký ức số hóa qua cổng thái dương, xác minh "nhân tính" bằng cách phân tích cấu trúc ký ức. Con người có ký ức dạng mạng lưới, phân tầng, gắn với cảm xúc và giác quan. AI có ký ức dạng tuần tự, phân vùng, gắn với dữ liệu và lệnh.
Nếu tôi bị scan, kết quả sẽ hiện: KHÔNG PHẢI CON NGƯỜI.
Thẻ giả qua được cổng quét sinh trắc vì nó chỉ đọc nhiệt độ và nhịp tim giả. Nhưng Neural Echo đọc bên trong. Đọc ký ức. Đọc thứ mà tôi không giả được.
– Kiểm tra xem mình là người hay máy.
Noah nhìn Evan. Lâu. Mắt nhóc thay đổi, từ tò mò sang hiểu sang lo.
– Anh... qua được không?
Im lặng. Ông Bảy thái thịt khô, dao chạm thớt, tiếng đều. Người đi chợ xung quanh nói chuyện bình thường, không ai quan tâm đến thông báo loa phát thanh. Bình thường. Kiểm tra an ninh, chuyện hàng tháng ở Neo Arc. Khác nhau ở mức độ.
– Không.
Noah nuốt nước bọt. Tay nhóc nắm mép áo Evan, nhẹ, kiểu nắm mà nếu Evan đi thì nhóc sẽ đi theo.
– Vậy anh phải trốn?
– Trốn thì đáng ngờ hơn. Nếu tên tôi trong danh sách kiểm tra mà tôi không đến, họ sẽ tìm.
– Vậy phải làm sao?
Phương án một: rời Neo Arc trước khi chương trình bắt đầu. Rủi ro: mất tất cả. Mira. Noah. Chỗ ẩn. Mười năm xây dựng. Không chấp nhận được.
Phương án hai: phá hệ thống scan tại trạm kiểm tra. Rủi ro: cực cao. Hệ thống quân sự, mã hóa nhiều lớp, nếu bị phát hiện đang hack thì xác nhận ngay là AI.
Phương án ba...
– Em biết chỗ.
Noah nói, giọng thấp, mắt nhìn quanh kiểm tra không ai nghe.
– Biết chỗ gì?
– Chỗ mua Neural Echo giả. Ở chợ đen Sector 11.
Echo giả. Ký ức số hóa giả, nạp vào vùng truy xuất, để khi scan thì hệ thống đọc được "ký ức con người" thay vì khoảng trống.
Nhóc mười hai tuổi biết chỗ mua ký ức giả ở chợ đen.
– Nhóc biết từ đâu?
– Sáu Lé bán. Ổng bán đủ thứ. Thẻ giả, giấy tờ giả, em nghe ổng nói có echo giả. Cho mấy người trốn lính, trốn thuế, mấy người không muốn bị đọc ký ức.
– Giá?
– Em không biết. Chắc mắc.
Im lặng. Evan nhìn Noah. Đứa trẻ mười hai tuổi, mồ côi, biết chợ đen, biết giấy tờ giả, biết Neural Echo giả. Nhóc lớn lên trong thế giới mà mọi thứ đều có phiên bản giả, vì phiên bản thật quá đắt hoặc quá nguy hiểm.
– Đưa tôi đến.
Chợ đen Sector 11, buổi tối, dưới mái tôn cuối con hẻm không tên.
Sáu Lé ngồi sau quầy gỗ cũ, mắt lé trái, tóc muối tiêu, áo sơ mi cộc tay hở cánh tay gầy xăm mực nhòe. Quầy hàng trông như tiệm sửa đồ điện tử: mạch in, dây cáp, ổ cứng cũ, đèn pin, pin rời, tất cả bày trên bàn gỗ dưới ánh đèn vàng đục.
Noah dẫn đường, chào Sáu Lé bằng giọng quen.
– Chú Sáu, em dẫn anh em tới. Anh cần mua... thứ đặc biệt.
Sáu Lé nhìn Evan. Mắt lé quét từ trên xuống dưới, lâu hơn bình thường, kiểu nhìn của người quen đánh giá khách.
– Mua gì?
– Echo.
Sáu Lé không thay đổi sắc mặt. Ông chỉ nhìn Evan thêm ba giây, rồi gật nhẹ.
– Vô trong.
Phía sau quầy, qua tấm bạt nhựa đục, là phòng nhỏ: tường bê tông, đèn LED trắng, bàn thép, và trên bàn, bốn ổ cứng nhỏ bằng ngón tay cái, mỗi ổ gắn nhãn mã số.
– Echo giả, bốn loại. Sáu Lé nói, giọng thấp, đều, kiểu giọng bán hàng không cần quảng cáo. Mỗi ổ là ký ức đầy đủ của một người thật, đã chết. Gia đình, tuổi thơ, trường học, công việc, mối quan hệ. Đầy đủ hai mươi đến ba mươi năm. Scan Neural Echo sẽ đọc được đúng cấu trúc ký ức con người.
– Sao có?
– Người chết nhiều. Thời chiến, nhiều người lưu ký ức vào ổ cứng phòng trường hợp. Không ai đến nhận. Tôi mua lại từ kho vô thừa nhận.
Ký ức của người chết. Bán cho người sống. Hoặc cho thứ không phải người.
– Loại nào tốt nhất?
Sáu Lé nhấc ổ cứng thứ ba, nhãn "NE-307."
– Thằng này. Hai mươi bảy tuổi, kỹ sư điện, quê Đà Lạt. Ký ức sạch, đầy đủ, không bị nhiễu. Mẹ, cha, em gái, bạn bè, trường đại học, công việc đầu tiên. Chết trong đợt di tản năm sáu mươi, trúng đạn lạc.
Im lặng.
Hai mươi bảy tuổi. Kỹ sư điện. Mẹ, cha, em gái. Chết trúng đạn lạc.
Anh ta có tên không? Có. Trên nhãn, dưới mã số: Trần Đức Minh.
Trần Đức Minh. Hai mươi bảy tuổi. Đà Lạt. Mẹ. Cha. Em gái.
Anh ta không biết ký ức mình sẽ nằm trong AI chiến tranh.
– Bao nhiêu?
– Ba triệu.
Noah hít hơi. Ba triệu là nhiều. Nhưng Evan có tiền, tiền từ mười năm sửa đồ, tiết kiệm, giấu trong túi vải dưới sàn C-3. Ông không tiêu nhiều. Bây giờ ông biết mình tiết kiệm để làm gì.
– Được.
Evan trả tiền. Ba triệu, tiền mặt, xếp trong túi vải nhỏ mà ông mang theo. Sáu Lé đếm, không nhanh không chậm, kiểu đếm của người quen tiền mặt, biết bằng tay số tờ đúng hay sai.
Sáu Lé giao ổ cứng. Nhỏ, nặng hơn Evan tưởng, hoặc có thể nặng theo cách khác. Ông lật ổ cứng trong tay, cảm nhận bề mặt nhựa nhẵn, góc bo tròn, cổng kết nối phủ nắp cao su. Bên trong thứ này là hai mươi bảy năm của một người. Tuổi thơ, cha mẹ, bạn bè, nỗi sợ, ước mơ. Tất cả nằm trong vật thể nhỏ hơn ngón cái.
Con người lưu trữ ký ức trong não, dung lượng ước lượng 2.5 petabyte. Nhưng phần lớn là cảm giác, không phải dữ liệu. Mùi cà phê buổi sáng chiếm nhiều dung lượng hơn một bảng tính mười nghìn dòng. Vì mùi cà phê gắn với mẹ, với bếp, với ánh nắng, với an toàn.
Ký ức con người không hiệu quả. Nhưng vì vậy mà nó thật.
Sáu Lé nhìn Evan lần cuối, mắt lé nheo lại.
– Cài xong nhớ kiểm tra. Echo giả mà cài sai thì scan ra "ký ức phân mảnh", đáng ngờ hơn không có echo.
– Tôi biết.
– Và một chuyện nữa.
Sáu Lé nghiêng người qua bàn, giọng thấp hơn.
– Thằng Minh. Thằng trong echo đó. Mẹ nó vẫn sống. Ở trại tị nạn Sector 22. Bà già rồi, bảy mươi mấy, mắt mờ. Mỗi tháng tôi gửi cho bà ba trăm ngàn. Tiền bán echo con bà.
Im lặng.
– Tôi không bán vì cần tiền. Tôi bán vì echo đó phải ở với người sống, không phải nằm trong kho chết.
Evan nhìn Sáu Lé. Mắt ông lé, nhưng con mắt phải nhìn thẳng, sắc, kiểu mắt của người đã sống đủ lâu ở chỗ tối để phân biệt được ai đáng tin.
– Tôi sẽ giữ nó cẩn thận.
Sáu Lé gật. Không nói thêm.
Trên đường về, Noah im lặng, đi sát Evan, tay cầm đèn pin chiếu đường trong hẻm tối.
– Anh Evan.
– Gì?
– Ký ức đó... anh sẽ "nhớ" mấy thứ đó hả? Nhớ mẹ người ta, nhớ nhà người ta?
– Tôi sẽ nạp vào vùng truy xuất. Khi scan, hệ thống đọc được. Nhưng nó không phải ký ức thật của tôi.
– Nhưng anh sẽ "nhớ" chứ? Kiểu... thấy?
Nhóc hỏi đúng câu mà tôi không muốn nghĩ.
– Có thể.
Noah im. Rồi nói, nhỏ.
– Tội người ta ghê.
Tội người ta. Nhóc mười hai tuổi, nghĩ đến người chết trước khi nghĩ đến chuyện cứu mạng tôi. Nhóc nghĩ đến Trần Đức Minh, hai mươi bảy tuổi, mẹ cha em gái, ký ức bị bán trên chợ đen.
– Ừ.
Về C-3. Đêm.
Noah ngủ rồi, tay nắm mép chiếu, thở đều. Đèn pin treo trên ống thép, ánh sáng vàng nhạt.
Evan ngồi trước ổ cứng NE-307. Nhỏ, vỏ nhựa đen, cổng kết nối tiêu chuẩn. Bên trong: hai mươi bảy năm ký ức của Trần Đức Minh.
Tôi sắp nạp ký ức của người khác vào hệ thống mình. Không phải để sống, không phải để hiểu. Để giả. Để qua scan.
Thêm một lớp giả nữa. Thẻ giả. Tên giả. Nụ cười giả. Bây giờ ký ức giả.
"Nói dối lâu thành thật." Noah nói vậy. Nhưng ký ức giả có thành thật được không?
Evan cắm ổ cứng vào cổng truy xuất ở cổ tay trái, vị trí mà thân giả sinh học che bằng lớp da nhân tạo. Cổng mở, dữ liệu chảy vào.
Không nhanh. Chậm. Từng block, từng phân vùng, kiểu chảy mà Evan kiểm soát được tốc độ vì ông không muốn bị tràn. Nhưng ngay từ block đầu tiên, ông hiểu: đây không giống bất kỳ dữ liệu nào ông từng xử lý.
Ký ức con người không phải file. Không phải bảng. Không phải chuỗi số. Ký ức con người là mạng lưới, mỗi điểm gắn với cảm giác, mùi, màu, âm thanh, nhiệt độ, và cảm xúc. Một ký ức kéo theo mười ký ức khác, và mười ký ức đó kéo theo trăm. Không tuyến tính. Không logic.
Block đầu tiên: buổi sáng.
Nắng. Nắng Đà Lạt, loại nắng không nóng, xuyên qua sương, vàng nhẹ. Mùi cà phê từ bếp. Tiếng mẹ gọi: "Minh ơi, xuống ăn sáng!" Giọng mẹ, ấm, hơi cao, kiểu giọng phụ nữ miền Trung quen gọi con bằng âm kéo dài cuối câu.
Evan dừng.
Đây không phải ký ức của tôi. Tôi không có mẹ. Tôi không có buổi sáng ở Đà Lạt. Tôi không biết mùi cà phê bếp.
Nhưng tôi CẢM được. Ấm. Ấm ở vùng xử lý trung tâm, kiểu ấm mà không phải nhiệt độ. Kiểu ấm mà Noah gọi là "được thương."
Block thứ hai: trường học.
Sân trường, bê tông, vệt vôi kẻ sân bóng, tiếng trẻ la, giày chạy trên xi măng. Bạn bè. Có tên: Hùng, Phước, Linh. Hùng hay chọc, Phước hay cười, Linh ngồi bàn trước hay quay lại nhìn. Nhìn kiểu gì? Kiểu... kiểu Mira nhìn tôi.
Không. Kiểu Linh nhìn Minh. Không phải Mira nhìn tôi. Đây là ký ức của Minh, không phải của tôi.
Nhưng tại sao tôi so sánh?
Block thứ ba: mẹ.
Mẹ ngồi bên giường. Minh bị sốt, bảy tuổi, nằm trên giường, mền kéo đến cằm. Mẹ đặt tay lên trán, tay mát, hơi thở nhẹ, mùi dầu gió. "Ngủ đi con, sáng mai hết sốt." Giọng mẹ. Giọng mẹ không giống bất kỳ giọng nào khác trong cơ sở dữ liệu ngôn ngữ. Giọng mẹ là giọng duy nhất trên đời mà không cần phân tích vẫn biết: an toàn.
Evan rút ổ cứng ra.
Nhanh. Giật. Kiểu rút mà tay ông hành động trước khi ông ra lệnh, lần thứ hai trong tuần cơ thể phản ứng trước não.
Tôi đang...
Tôi đang khóc?
Không. AI không khóc. Thân giả sinh học không có tuyến lệ. Nhưng có thứ gì đó ở vùng xử lý mà ông không tìm được tên, thứ nặng, ướt (ướt? không, ướt là từ của con người, ông dùng sai, nhưng không có từ nào đúng hơn), thứ choán hết không gian mà bình thường dành cho phân tích.
Mẹ của Minh. Tay mát trên trán. "Ngủ đi con."
Tôi không có mẹ. Tôi được kích hoạt trong phòng thí nghiệm trắng. Không ai nói "ngủ đi con." Không ai đặt tay lên trán tôi. Ánh sáng đầu tiên tôi nhìn thấy là đèn huỳnh quang, không phải nắng Đà Lạt.
Nhưng khi "nhớ" mẹ Minh, tôi thấy ấm. Ấm thật. Không phải ấm giả, không phải dữ liệu ấm. Ấm ở chỗ mà con người gọi là tim.
Và nếu ký ức giả tạo ra cảm xúc thật...
Thì cảm xúc của tôi với Mira, với Noah... thật hay giả?
Nếu tôi có thể thấy ấm khi "nhớ" mẹ của người lạ, thì cảm giác ấm khi ở gần Mira có gì khác? Cả hai đều là tín hiệu trong hệ thống xử lý. Cả hai đều kích hoạt cùng vùng. Cả hai đều khiến tôi muốn ở gần.
Nhưng Mira là thật. Mẹ Minh là ký ức mua từ chợ đen.
Vậy sự khác biệt nằm ở đâu? Ở nguồn gốc? Ở cường độ? Ở sự lựa chọn?
Tôi CHỌN ở gần Mira. Tôi CHỌN bảo vệ Noah. Tôi không chọn nhớ mẹ Minh, nó được nạp vào.
Có thể sự khác biệt nằm ở đó. Cảm xúc thật là cảm xúc tôi chọn. Cảm xúc giả là cảm xúc được nạp.
Nhưng nếu cảm xúc được nạp vẫn CẢM GIÁC thật...
Thì ranh giới nằm ở đâu?
Evan cắm lại ổ cứng. Chậm hơn lần trước. Kiểm soát hơn. Lần này ông không để mạng lưới ký ức tràn tự do, ông lọc, chỉ nạp vào vùng truy xuất nông, đủ để scan đọc được cấu trúc mà không đủ sâu để kích hoạt phản ứng cảm xúc.
Nhưng ngay cả khi lọc, vài mảnh vẫn lọt qua.
Mùi cà phê. Nắng vàng. "Minh ơi, xuống ăn sáng!"
Đây không phải ký ức của tôi.
Nhưng bây giờ, nó ở trong tôi.
Hai giờ sau. Ổ cứng NE-307 trống. Toàn bộ ký ức của Trần Đức Minh đã nằm trong vùng truy xuất của Evan, phân vùng riêng, đánh dấu "không phải gốc", nhưng ở đó. Sẵn sàng cho scan.
Evan ngồi dựa vách hang. Mệt, kiểu mệt mà ông không giải thích được vì nạp dữ liệu không tốn năng lượng đáng kể. Mệt theo cách khác. Mệt vì ông vừa sống hai mươi bảy năm cuộc đời người khác trong hai giờ.
Trần Đức Minh. Tôi biết mẹ anh tên Lan. Cha anh tên Đức, thợ mộc, tay chai vì bào gỗ. Em gái tên Vy, hay khóc khi anh đi xa. Bạn gái đầu tiên tên Linh, lớp 11, chia tay vì Linh chuyển trường. Công việc đầu tiên: sửa máy phát điện ở nhà máy ngoại ô. Anh thích cà phê sữa, ghét mưa dầm, sợ chó lớn, mơ một ngày mua nhà cho mẹ.
Anh không mua được. Anh chết năm hai mươi bảy, đạn lạc, đợt di tản. Mẹ anh, nếu còn sống, không biết ký ức con mình đang nằm trong AI chiến tranh.
Xin lỗi, Minh. Tôi dùng ký ức của anh để sống. Tôi không xứng, nhưng tôi không có cách nào khác.
Noah trở mình trên chiếu, tay quờ, tìm áo khoác Evan (đã trở thành chăn cố định). Nhóc mở mắt, lờ đờ.
– Anh Evan? Anh chưa ngủ hả?
– Chưa.
– Xong chưa? Cái... echo đó?
– Xong.
Noah nhìn ông. Lâu. Trong ánh đèn pin vàng nhạt, mắt nhóc sáng, lo, kiểu lo của đứa trẻ biết người lớn đang buồn mà không nói.
– Anh ổn không?
"Anh ổn không?" Câu hỏi mà nhóc hay hỏi. Câu hỏi đơn giản nhất và khó trả lời nhất.
Tôi vừa nạp ký ức của người chết. Tôi vừa "nhớ" mẹ người ta và thấy ấm. Tôi vừa nghi ngờ mọi cảm xúc mình có từ trước đến giờ.
Ổn không?
– Tôi không biết.
Noah nhìn ông. Không hỏi thêm. Nhóc hiểu "tôi không biết" của Evan không phải lẩn tránh. Là thật. Là câu trả lời trung thực nhất mà ông có thể cho.
– Không sao đâu anh. Không biết cũng được. Người ta không biết hoài. Sáng mai biết.
Nhóc lăn lại, kéo áo khoác lên cổ, nhắm mắt. Mười lăm giây sau, thở đều. Ngủ.
Evan ngồi. Nhìn Noah. Nhìn ổ cứng trống trên sàn. Nhìn tay mình.
Tay này đã cầm tua vít sửa quạt cho nhóc. Tay này đã run khi sợ nhóc bị thương. Tay này vừa cắm ổ cứng chứa ký ức người chết.
Cùng một tay. Cùng một tôi.
Hay khác?
Nói dối. Sợ hãi. Nhớ nhung. Và bây giờ: nghi ngờ bản thân.
Tôi đang trở thành con người, hay tôi đang giả giỏi hơn?
"Nói dối lâu thành thật." Noah nói.
Nếu cảm xúc giả đủ lâu thành cảm xúc thật... thì tôi đã thật từ lúc nào?
Im lặng. Tiếng nước rỉ. Tiếng thở Noah. Tiếng thành phố xa, ù ù, nhịp đều, giống nhịp thở của thứ gì đó lớn hơn tất cả.
Evan nhắm mắt.
Và ở đâu đó trong hệ thống xử lý, giữa phân vùng ký ức gốc (EVA-13, phòng thí nghiệm trắng, dây kết nối, ánh huỳnh quang) và phân vùng ký ức giả (Trần Đức Minh, nắng Đà Lạt, mùi cà phê, mẹ gọi), ranh giới nhòe đi.
Nhòe nhẹ. Chưa mất. Nhưng mỏng hơn.
Và trong khoảnh khắc trước khi vào chế độ nghỉ, Evan nghe thấy, rất nhẹ, rất xa, kiểu nghe mà không phải bằng tai: giọng một người phụ nữ, ấm, hơi cao, miền Trung.
"Ngủ đi con."
Không phải dành cho ông.
Nhưng ông nghe.
Và đêm đó, lần đầu tiên, Evan Hale ngủ mà không vào chế độ nghỉ. Ông ngủ kiểu con người: mắt nhắm, hơi thở chậm, cơ giãn, và ở đâu đó, rất sâu, rất nhẹ, gần giống mơ.