Gặp Một Xưởng Thủ Công Nhỏ

Ngày thứ 4 ở quê, mẹ nói đi chợ.

Chợ quê. Không phải Bến Thành, không phải Tân Định, không phải "chợ concept" trong coworking nơi startup bán kombucha cho nhau. Chợ quê miền Tây: mái tôn, nền bê tông ướt, sạp rau, sạp cá, sạp thịt, mùi tanh trộn mùi rau húng, tiếng mặc cả, tiếng xe Honda Cub chở hàng, tiếng gà kêu ở góc.

Mẹ đi trước, tôi đi sau, xách giỏ. CEO xách giỏ đi chợ. LinkedIn không có mục này trong profile.

Xách giỏ. Giỏ nhựa xanh, loại 5.000 đồng ở tiệm tạp hóa. 4 ngày trước tôi xách ba lô giao hàng. Bây giờ xách giỏ chợ. Giỏ nào cũng xách, giỏ nào cũng nặng. Nhưng giỏ chợ xách cho mẹ. Giỏ giao hàng xách cho app. Xách cho mẹ thì nhẹ hơn, dù nặng hơn.

Mẹ mua: rau muống (3.000), cá lóc (25.000), đậu hũ (5.000), trứng (20.000). Mẹ mua bằng giọng quen, với người quen, ở sạp quen. Mỗi sạp mẹ dừng 30 giây, hỏi "khỏe không," đưa tiền, nhận hàng. Nhanh. Vì mẹ biết ai bán gì, giá bao nhiêu, tươi hay không. 30 năm đi chợ, mẹ là dữ liệu sống. Chỉ là mẹ không gọi đó là "dữ liệu."

Cuối chợ. Sạp nhỏ, góc tối, ít người. Bày: rổ, rá, giỏ mây, đèn lồng tre, giỏ cắm hoa. Mây tre đan. Đẹp. Tôi đứng lại.

Đẹp. Không phải đẹp kiểu Canva, không phải đẹp kiểu Instagram filter. Đẹp kiểu tay người. Sợi mây đan chéo, đều, kín, mềm. Mỗi sợi do ai đó ngồi đan, bằng tay, từng sợi một. Đèn lồng tre tròn, khung tre mỏng, phết vải, ánh sáng lọt qua khe tre. Đẹp kiểu 30 năm tay nghề, không phải 3 tiếng Canva.

Mẹ thấy tôi nhìn.

– Đồ chú Ba đó, con. Chú Ba xóm mình, làm mây tre 20 năm rồi. Giỏi lắm. Mà bán ế.

– Sao ế hả mẹ?

– Ai mua rổ rá hoài? Mấy người quanh xóm mua 1 cái xài 5 năm. Chú bán ở chợ mỗi sáng, ngồi tới 11 giờ, bán được 2-3 cái. Về.

2-3 cái/ngày. 30.000-50.000/cái. Doanh thu: 60.000-150.000/ngày. Chia 5 thợ. Mỗi thợ chưa tới 30.000/ngày. Ít hơn 1 ly cà phê ở Highland. Sản phẩm đẹp, 20 năm tay nghề, và bán chưa bằng 1 ly cà phê. Không phải vì hàng xấu. Mà vì không ai biết.

Tôi cầm 1 cái giỏ cắm hoa. Nhẹ, nhẹ hơn tưởng. Sợi mây đan chéo, kín, đều, mép cuốn gọn. Lật xem đáy: đan chặt, không hở, chắc. Nhìn sang rổ: đường kính khoảng 30cm, nan tre mảnh, đan thưa vừa đủ để thoát nước nhưng không lọt rau. Kỹ. Không phải kỹ kiểu máy. Kỹ kiểu tay người, mỗi nan lệch nhau nửa milimet, nhưng tổng thể vẫn tròn, vẫn đều.

Rồi tôi cầm 1 cái đèn lồng tre. Nhẹ hơn nữa. Sợi tre mỏng như giấy, uốn cong mềm, phết giấy dó trắng ngà, mép gấp gọn. Bật đèn điện thoại soi từ trong: ánh sáng rọi qua khe tre, tạo bóng sọc trên tường chợ, đẹp. Bà bán rau bên cạnh ngước nhìn, nói "đẹp hen, mà mua làm chi?"

"Mua làm chi?" Đó là câu hỏi. Người quê nhìn đèn lồng tre thấy "cái đèn." Người Sài Gòn nhìn đèn lồng tre thấy "decor." Cùng 1 vật, 2 mắt nhìn, 2 giá trị. Chú Ba bán cho mắt quê: 50.000. Nếu bán cho mắt thành phố: 300.000. Không phải lừa. Là đặt đúng sản phẩm trước đúng người.

Đèn này, nếu ở Sài Gòn, bán trong tiệm decor ở Q.1 hoặc Q.3, giá 350.000-500.000. Nếu trên Shopee với ảnh đẹp + mô tả "handmade miền Tây, thợ 20 năm kinh nghiệm," giá 250.000-350.000. Ở chợ quê: 50.000. Cùng 1 cái đèn. Cách giá nhau 5-7 lần. Không phải vì đèn khác nhau. Mà vì CÁCH BÁN khác nhau.

Chiều. Tôi hỏi mẹ đường đến xưởng chú Ba. Mẹ nhìn: "Mày đi làm gì?" "Con muốn coi." Mẹ chỉ: "Cuối xóm, rẽ trái, đi thêm 200 mét, nghe tiếng chẻ tre là tới."

Đi bộ. Đường đất, ruộng hai bên, nắng chiều xiên, mùi rơm. Nghe tiếng chẻ tre: tách, tách, đều đặn, như nhịp tim.

Xưởng. Nếu gọi được là xưởng. Nhà cấp 4 mở cửa trước, sân rộng, bày tre khô, mây ngâm nước. 5 người ngồi đan: 3 ông già, 1 bà, 1 anh trẻ. Tay chai, da nâu, mắt nheo dưới nắng. Mỗi người 1 sản phẩm: ông đan rổ, bà đan giỏ, anh trẻ làm đèn.

Chú Ba. 55 tuổi, gầy, da rám nắng, bàn tay chai sạn, ngón tay đầy vết cắt từ tre. Ngồi giữa, đang chẻ nan tre bằng dao phay. Mỗi nan mỏng như giấy, đều, thẳng.

– Chú Ba ơi, con là Khôi, con chị Lan tiệm tạp hóa.

Chú Ba ngước lên. Nhìn tôi. Nhìn kiểu người quê nhìn người thành phố: hơi dè dặt, hơi tò mò.

– À, thằng Khôi. Mẹ mày nói mày làm giám đốc ở Sài Gòn hả?

"Giám đốc." Lại giám đốc. Mẹ khoe khắp xóm. Và tôi, giám đốc, đứng trong xưởng tre 20 năm, xách giỏ nhựa xanh, mặc quần short dép tổ ong.

– Dạ, con nghỉ rồi chú. Con muốn coi chú làm.

– Coi chi? Đan rổ rá thôi mà.

– Con thấy đồ chú đẹp lắm. Sáng nay con thấy ở chợ.

Chú Ba cười. Cười kiểu người được khen mà không tin.

– Đẹp mà bán ế. Đẹp gì.

Ngồi xuống. Cái ghế nhựa thấp, loại trong quán cóc. Mùi tre tươi, mùi nước ngâm mây, mùi khói đốt rơm từ ruộng gần. Nhìn chú Ba chẻ tre: dao phay xuống, nan bật ra, mỏng, thẳng. Nhìn bà Tư đan giỏ: tay trái giữ, tay phải luồn nan, nhanh, đều, không nhìn. 20 năm tay quen, không cần mắt. Nhìn anh Phát (con trai chú Ba, 28 tuổi) làm đèn lồng: uốn khung tre, phết giấy dó, dán bằng hồ nấu từ bột gạo. Mỗi cái đèn mất 2 ngày. 2 ngày cho 1 sản phẩm bán 50.000 đồng.

2 ngày cho 50.000 đồng. Tôi từng dành 3 tiếng thiết kế logo PetMind AI (bán 0 đồng). 2 ngày của Phát cho 1 cái đèn có người mua. 3 tiếng của tôi cho 1 cái logo không ai nhớ. Ai làm việc có ý nghĩa hơn?

Chú Ba kể. Không pitch. Kể như kể chuyện nhà.

– Tao làm 20 năm rồi. Học từ ông già, ông già học từ ông nội. Nghề truyền 3 đời. Hàng tao tốt. Mây miền Tây dai, bền, đan kín thì dùng 10 năm không hỏng. Nhưng khách chỉ có mấy người quanh xóm. Xóm bao nhiêu nhà? 50 nhà. 50 nhà mua 1 cái rổ 5 năm. Tao bán cho 10 nhà 1 năm. Hết.

– Chú có nghĩ bán xa hơn không?

– Nghĩ chứ. Thằng Phát nói "ba lên Shopee đi." Tao lên. Chụp ảnh bằng điện thoại, nền cái sân sau, ánh sáng trưa chói, ảnh mờ. Đăng 3 tháng, 0 đơn. Thằng Phát nói "ảnh ba xấu quá." Tao biết ảnh xấu. Nhưng hàng đẹp. Mà hàng đẹp ảnh xấu thì ai mua?

Hàng đẹp ảnh xấu. Đó là vấn đề. Chú Ba có sản phẩm. Chú Ba không có presentation. Tôi có presentation. Tôi không có sản phẩm. 16 năm tôi giỏi ảnh đẹp, logo đẹp, slide đẹp, nhưng sản phẩm không ai cần. Chú Ba giỏi sản phẩm đẹp nhưng ảnh xấu, mô tả nhạt, không ai biết. 2 nửa, nếu ghép lại...

Dừng. Cảnh giác. Đây là lúc Khôi cũ sẽ nghĩ: "Startup! App bán đồ thủ công! Disrupting the handicraft market! TAM $500M Southeast Asia!" Không. Không startup. Không app. Không TAM. Chỉ: chú Ba có hàng, ai đó cần hàng, giúp nối 2 đầu. Đơn giản.

– Chú Ba, mấy đứa con tao bảo lên mạng bán nhưng tao không biết. Mày biết không?

– Dạ, con biết chụp ảnh. Con biết viết mô tả. Nhưng con không biết bán hàng. Con chưa bao giờ bán được cái gì cho ai.

Thành thật. Lần đầu tiên thành thật. Trước đây tôi sẽ nói "để con lo, con có kinh nghiệm 16 năm startup." 16 năm startup, 0 khách hàng. Kinh nghiệm gì? Hôm nay tôi nói thật: "con chưa bao giờ bán được." Và nói thật, hóa ra, không chết. Nói thật chỉ hơi đau. Nhưng đau thì lành. Nói dối thì mãi mãi không lành.

Chú Ba nhìn tôi. Lâu. Nhìn kiểu người đã thấy nhiều thanh niên thành phố về quê nói hay rồi đi.

– Mày biết bán hàng không?

Câu hỏi đơn giản nhất ai từng hỏi tôi. Đơn giản hơn "What's your TAM?" Đơn giản hơn "What's your competitive moat?" Đơn giản hơn cả "Anh có thích kinh doanh không?" Đơn giản: "Mày biết bán hàng không?"

– Dạ, chưa biết. Nhưng con muốn thử. Con không lấy tiền. Con giúp chú thử. Nếu bán được thì tiếp. Không bán được thì con xin lỗi.

Chú Ba cười. Cười khác lúc nãy. Lúc nãy cười vì không tin. Bây giờ cười vì nghe câu "chưa biết" mà thấy thật.

– Ừ, thử đi. Mà mày chụp ảnh giùm tao, ảnh tao xấu quá.

Phát ngước lên từ cái đèn đang làm dở.

– Ba, để con giúp anh Khôi. Con biết chút ít về Shopee.

Phát, 28 tuổi. Đứa con không đi Sài Gòn. Ở lại quê, học nghề cha, đan đèn lồng. Phát có điện thoại, có Facebook, có Shopee, nhưng không biết chụp ảnh đẹp, không biết viết mô tả cuốn. Phát biết làm hàng. Tôi biết viết. Phong nói "tao giỏi giao hàng, mày giỏi nói." Ở đây cũng vậy: Phát giỏi đan, tôi giỏi kể. Giỏi kể mà không có gì để kể thì vô dụng. Nhưng giỏi kể mà có đèn lồng tre để kể thì... có thể.

– Cảm ơn Phát. Mai con qua sớm, mình chụp ảnh lúc nắng sáng. Ánh sáng tự nhiên đẹp hơn.

Phát gật. Chú Ba gật. Bà Tư ngước lên, cười, rồi cúi xuống đan tiếp. Không ai hỏi thêm. Không có "kick-off meeting." Không có "sprint planning." Chỉ gật, rồi làm.

Về nhà. Nắng chiều xiên qua ruộng, bóng dài trên đường đất. Đi bộ, không vội. Ở Sài Gòn tôi luôn vội: vội giao hàng, vội pitch, vội launch, vội "lần này khác." Ở quê không ai vội. Mẹ bán hàng không vội. Chú Ba đan tre không vội. Bà Tám mua dầu ăn không vội.

Không vội. Lần đầu tiên trong 16 năm, tôi đi bộ mà không nghĩ sẽ đi đâu tiếp. Chỉ đi. Nghe dép lê kéo trên đất. Nghe gió thổi lúa. Nghe tiếng chó sủa xa. Và nghĩ: chú Ba có sản phẩm đẹp. 20 năm tay nghề. 5 thợ. Khách quanh xóm, 2-3 đơn/ngày. Nếu tôi giúp chú Ba có thêm khách, không phải triệu khách, chỉ 50 khách, 100 khách, mỗi người mua 1-2 cái/tháng, thì chú Ba có thể trả lương cho 5 thợ đàng hoàng. Và 5 thợ đó có thể nuôi 5 gia đình. Đơn giản. Không phải "thay đổi thế giới." Chỉ thay đổi 5 gia đình.

Đây không phải "AI cho chó mèo." Đây là người thật, làm đồ thật, cần bán cho người thật. Đơn giản đến mức tôi suýt bỏ qua. Vì tôi đã dành 16 năm tìm thứ phức tạp. Và thứ phức tạp, hóa ra, không bán được bằng thứ đơn giản.

Về đến nhà. Mẹ nấu cơm. Mùi cá kho tàu từ bếp. Tôi ngồi bàn, mở vở ô li mượn mẹ, cây bút bi. Không laptop. Không Notion. Không Google Docs (để laptop ở Sài Gòn). Vở ô li và bút bi. Giống mẹ ghi sổ bán hàng. Giống Phong ghi danh sách khách.

Ghi: "Xưởng chú Ba. Mây tre đan. 5 thợ. 20 năm. Sản phẩm đẹp, bền. Khách: xóm (50 nhà). Vấn đề: ảnh xấu, không ai biết, bán chợ giá thấp. Cơ hội: bán online, giá × 3-5, storytelling xưởng 20 năm."

Dưới, ghi thêm: "Ngày mai: chụp ảnh đèn lồng, giỏ mây, rổ. Ánh sáng tự nhiên. Viết mô tả. Đăng Shopee + Facebook. Không lấy tiền. Thử."

1 trang vở ô li. Không phải Notes trên iPhone. Không phải Google Docs. Không phải slide 47 trang. 1 trang, 10 dòng, bút bi xanh. Và trang này bắt đầu từ khách hàng. Từ chú Ba. Từ cái đèn lồng 50.000 đồng. Từ "hàng đẹp ảnh xấu." Từ bà bán rau hỏi "mua làm chi?" Từ thật.

Mẹ gọi ăn cơm. Tôi gấp vở, đặt xuống bàn, cạnh vở ghi sổ bán hàng của mẹ. 2 cuốn vở ô li. 1 của mẹ, 30 năm ghi "chị Năm 85.000, trả sau." 1 của tôi, ngày đầu tiên, ghi "xưởng chú Ba, 5 thợ, ảnh xấu." Mẹ bắt đầu từ 300.000 và 2 gói mì. Tôi bắt đầu từ 1 cuốn vở và 1 xưởng tre. Nhỏ. Nhưng thật. Và thật, hôm nay, đủ.