Bảo Phát Hiện 12 Startup Trước Đều Chết

Tuần sau, Bảo nhắn tin: "Anh, mình gặp được không?"

Tin nhắn ngắn. Không có "anh Khôi ơi" ở đầu. Không có emoji. Không có "em muốn học hỏi thêm ạ." Chỉ 5 từ, thẳng, như tin nhắn của người lớn gửi cho người lớn. Không phải tin nhắn của thực tập sinh gửi cho CEO.

Tôi nhắn lại: "OK. Quán nào?"

"Quán anh chọn đi."

Bảo để tôi chọn quán. Trước đây Bảo sẽ nói "quán nào anh thích cũng được ạ" với 3 emoji cười. Bây giờ: "anh chọn đi." 3 từ. Không emoji. Giọng văn thay đổi trước giọng nói. Người ta thay đổi cách nhắn tin trước khi thay đổi cách nói chuyện.

Hẹn ở quán cà phê Nguyễn Đình Chiểu, quán bà chủ bán thêm bánh mì. Quán nhỏ, 4 bàn, quạt trần, tường dán poster cà phê Trung Nguyên cũ. Tôi đến trước 10 phút. Gọi cà phê sữa. Bà chủ nhìn tôi: "Lại bạn gái giận hả con?" "Dạ không, lần này bạn trai." Bà chủ cười, pha cà phê, nói: "Con ơi, bạn gái hay bạn trai, mặt con buồn giống nhau."

Bảo đến. Đúng giờ. Trước đây Bảo đến sớm 15 phút, vì fan đến sớm hơn idol. Bây giờ Bảo đúng giờ. Đúng giờ là lịch sự. Sớm là hâm mộ.

Bảo mặc áo sơ mi trắng, quần tây, giày da. Không phải đồ thực tập sinh áo thun in logo startup. Đồ đi phỏng vấn. Hoặc đồ đi làm công ty thật. Bảo tóc cắt gọn, mặt sạch sẽ, trông lớn hơn lần cuối tôi gặp. Hoặc Bảo luôn trông như thế, tôi không để ý.

– Ngồi đi.

Bảo ngồi. Gọi nước cam. Không gọi cà phê. Bảo không uống cà phê. Chi tiết nhỏ mà trước đây tôi không nhận ra, vì trước đây tôi không để ý Bảo uống gì. CEO không để ý thực tập sinh uống gì.

Im lặng 30 giây. Bảo nhìn ly nước cam. Khuấy. Không uống.

– Anh, em muốn hỏi thật.

– Hỏi.

Bảo nhìn tôi. Mắt Bảo khác. Trước đây mắt Bảo sáng, sáng kiểu fan gặp idol, sáng kiểu "anh Khôi nói gì em cũng ghi". Bây giờ mắt Bảo tối hơn. Không phải buồn. Là tỉnh. Mắt người vừa thức dậy sau giấc mơ dài.

– 12 cái trước, cái nào thành công?

13 cái. Bảo biết con số chính xác. Trước đây Bảo chỉ biết PetMind AI và vài cái tôi kể. Nhưng bây giờ Bảo nói "13". Nghĩa là Bảo đã tìm.

– Mày Google anh?

Bảo gật.

– "Trần Minh Khôi startup." 13 kết quả. 13 công ty. Tất cả đã đóng cửa.

Im lặng.

Bảo mở điện thoại. Đặt trên bàn. Màn hình hiện trang Google, danh sách kết quả.

– FoodNow, 2016. SocialShy, 2017. PedalGo, 2017. ParkMe, 2018. SeniorChat, 2019. StudyBuddy, 2019. EcoWash, 2020. BikeShare, 2020. FitMe, 2021. TalkToTree, 2022. NeighborHelp, 2022. CryptoFarm, 2023. PetMind AI, 2024.

Bảo đọc như đọc cáo phó. 12 cái tên cộng PetMind AI. 13 công ty tôi đặt tên, tôi sinh ra, tôi nuôi, tôi giết. Mỗi cái tên là một pitch deck, một logo, một giấc mơ, một khoản nợ. Bảo đọc bằng giọng phẳng, không lên không xuống, như kế toán đọc danh mục tài sản thanh lý. Và Bảo đọc từ điện thoại, không phải từ sổ tay bìa da. Sổ tay bìa da ghi lời tôi nói. Điện thoại ghi sự thật.

– Anh, em tìm thấy bài phỏng vấn năm 2019. Anh nói: "Startup thứ 5 sẽ thay đổi thế giới."

– SeniorChat. App hẹn hò cho người trên 50.

– Nó chết sau 6 tháng. Bài trên CafeF vẫn còn.

– Đúng.

– Rồi anh nói cái thứ 6 sẽ thay đổi. Rồi cái thứ 7. Rồi thứ 8.

Im lặng. Tôi uống cà phê. Nguội. Đắng theo cách khác.

– Bảo, mỗi cái đều dạy anh bài học.

– Nhưng cái nào THÀNH CÔNG?

Câu hỏi không mới. Hạnh hỏi rồi, bằng sổ tay và bút. Tuấn hỏi rồi, bằng im lặng và "dạ anh" ngày càng mệt. Mẹ hỏi bằng "con ơi, cái điện thoại nó lại kêu." Nhưng khi Bảo hỏi, nó khác. Bảo là fan. Bảo là đứa ngồi ghi chép mỗi lời tôi nói. Bảo là đứa mắt sáng khi tôi pitch. Khi fan hỏi "cái nào thành công?", nó giống khán giả phát hiện ca sĩ hát nhép. Không phải giận. Là vỡ mộng.

– Thành công không phải là đích đến, Bảo. Thành công là hành trình.

Tôi nghe mình nói và muốn nôn. Đây là câu trên LinkedIn, không phải câu trả lời. "Thành công là hành trình." 200 triệu kết quả trên Google. Mọi founder thất bại đều nói câu này. Mọi motivational speaker đều bán câu này. Và tôi, CEO phá sản 16 lần, đang bán câu này cho thực tập sinh 23 tuổi đang ngồi trước mặt tôi với mắt tỉnh.

Bảo nhìn tôi. 5 giây. Rồi gật đầu. Gật chậm. Không phải gật đồng ý. Gật "à, vậy là anh không có câu trả lời".

– Em hiểu.

"Em hiểu." Bảo nói "em hiểu" giống tôi nói "hứa". Không phải hiểu. Là kết thúc cuộc trò chuyện.

– Bảo...

– Anh, em phải đi. Em có lịch phỏng vấn 2 giờ.

Bảo đứng dậy. Để 25.000 trên bàn. Nước cam.

– Bảo.

Bảo quay lại.

– Mày giận anh không?

Bảo nghĩ 3 giây. Nghĩ thật, không phải lịch sự giả.

– Không. Em chỉ... em chỉ tiếc.

Tiếc. Không phải giận, không phải thất vọng. Tiếc. Bảo tiếc thời gian ghi chép. Tiếc những buổi chiều ngồi nghe tôi pitch. Tiếc sổ tay bìa da đầy chữ mà không dòng nào dẫn đến đâu. Tiếc vì đã tin, và tin thì tốn năng lượng.

Bảo đi. Bước qua cửa. Chuông leng keng. Nắng chiều Sài Gòn chiếu vào quán, vệt nắng cắt ngang bàn, chia đôi ly cà phê nguội của tôi. Bóng Bảo trên vỉa hè, nhỏ dần, rẽ trái, mất hút.

Tôi ngồi lại. Nhìn ghế Bảo trống. Nhìn 25.000 trên bàn. Nhìn ly nước cam Bảo gọi mà không uống. Nước cam nguyên vẹn, đá chưa tan, ống hút cắm thẳng. Bảo đến, ngồi, hỏi, rồi đi, mà ly nước cam vẫn đầy. Bảo không đến để uống nước. Bảo đến để hỏi 1 câu. Và câu trả lời tôi cho không đáng 25.000 đồng ly nước cam.

Bảo đi rồi tôi mới nhận ra: nó không gọi tôi là "anh Khôi" nữa. Cả buổi, chỉ "anh". Bỏ tên. Nhỏ thôi, 2 âm tiết. Nhưng 2 âm tiết đó là khoảng cách giữa "mentor" và "người quen". "Anh Khôi" là ngưỡng mộ. "Anh" là lịch sự. Bảo đã đi từ ngưỡng mộ sang lịch sự, và tôi không biết có đường quay lại không.

Bà chủ đến dọn bàn.

– Bạn trai giận thật hả con?

– Dạ, thực tập sinh. Cũ.

– Ừ. Nó nói "tiếc" là nó thương đó. Giận thì không nói gì mới sợ.

Bà chủ quán cà phê. 60 tuổi. Không biết startup là gì. Nhưng biết "tiếc" nghĩa là gì. Bà hiểu người giỏi hơn tôi hiểu thị trường.

Tôi ngồi thêm 30 phút. Nhìn ra đường. Xe chạy. Người đi. Nắng chuyển vàng. Sài Gòn chiều, đẹp, bận, thờ ơ. Sài Gòn không quan tâm tôi phá sản bao nhiêu lần. Sài Gòn có 10 triệu người, và 10 triệu người đều đang lo chuyện của mình.

Mở điện thoại. Mở Google. Gõ: "Trần Minh Khôi startup."

13 kết quả. Đúng như Bảo nói. Mỗi kết quả là 1 bài viết, 1 press release, 1 dòng trên LinkedIn. Tôi đọc từng cái.

FoodNow, 2016: "Ứng dụng đặt đồ ăn đi trước thời đại." Chết sau 14 tháng.

SocialShy, 2017: "Mạng xã hội cho người hướng nội." Chết sau 5 tháng.

PedalGo, 2017: "Uber cho xe đạp tại Sài Gòn." Chết sau 8 tháng.

13 bài viết. 13 lần tôi được gọi là "founder triển vọng", "startup hứa hẹn", "CEO trẻ tài năng". 13 lần tôi cười với phóng viên, kể tầm nhìn, trích dẫn Steve Jobs. Và đây là lần đầu tiên tôi đọc chúng liền mạch, từ đầu đến cuối, như đọc bệnh án của chính mình.

ParkMe: "Tìm chỗ đỗ xe máy." Chết. SeniorChat: "Hẹn hò cho người trên 50." Chết. StudyBuddy: "Nền tảng học nhóm online." Chết. EcoWash: "Giặt ủi giao tận nhà." Chết. BikeShare: "Xe đạp chia sẻ." Chết. FitMe: "App tập gym tại nhà." Chết. TalkToTree: "Thiền với cây." Chết. NeighborHelp: "Grab cho việc vặt." Chết. CryptoFarm: "Game nông trại blockchain." Chết. PetMind AI: "AI đọc suy nghĩ thú cưng." Chết.

13 startup. 8 năm. Tổng vốn đốt: 3.2 tỷ. Tổng khách hàng thực sự: không biết, nhưng ít hơn 13 bài báo.

Đóng Google. Đặt điện thoại xuống. Nhìn vết cà phê trên bàn. Vòng tròn nâu. Như vết tích của ly cà phê đã hết, nhưng dấu vẫn còn.

Bà chủ đến lau bàn bên cạnh. Nhìn tôi.

– Con còn ngồi không?

– Dạ, thêm chút.

– Ừ, ngồi đi. Quán vắng.

Bà chủ quay đi. Rồi quay lại.

– Con ơi, con làm gì mà ai cũng buồn khi gặp con vậy?

Con làm gì. Bà chủ hỏi đúng câu mà không ai hỏi thẳng. Hạnh hỏi "mày thấy pattern không?" Tuấn hỏi "anh dừng thật không?" Bảo hỏi "cái nào thành công?" Bà chủ hỏi: "Con làm gì?" Đơn giản nhất. Và khó trả lời nhất.

– Dạ, con làm startup.

– Là cái gì?

– Là... mở công ty. Rồi công ty chết. Rồi mở công ty khác.

– Trời ơi. Sao không làm một công ty cho đàng hoàng rồi ở đó?

Sao không làm một công ty cho đàng hoàng rồi ở đó. Bà chủ quán cà phê vừa tóm tắt mọi thứ tôi không muốn nghe bằng 1 câu. Không cần "validated learning", không cần "fail fast", không cần "pivot". Chỉ cần: làm đàng hoàng, ở đó.

Bảo đã Google và tìm thấy điều tôi biết mà không bao giờ tìm. Tôi không cần Google. Tôi nhớ hết 12 cái tên. Nhớ từng logo, từng pitch deck, từng ngày chết. Nhưng tôi nhớ rời rạc. Nhớ HealthBot riêng, FoodShare riêng, PetMind AI riêng. Tôi không bao giờ nhớ cùng lúc, vì nhớ cùng lúc thì thấy pattern. Và pattern thì đau.

Tối. Giao hàng. 8 đơn. Nhiều nhất tuần. Có lẽ vì tối thứ Bảy. Có lẽ vì tôi cần chạy, cần di chuyển, cần gió thổi vào mặt để không phải nghĩ.

Giao đơn thứ 3, trà sữa, quận 1. Con hẻm nhỏ, xe máy đậu 2 bên, vừa đủ lọt qua. Khách ra nhận tận cổng, cầm túi, nói "Anh ơi, ống hút có không?" "Dạ có trong túi." "Cảm ơn." Xong. 20 giây. Giao dịch hoàn tất.

Giao đơn thứ 5, phở gà, quận Phú Nhuận. Dừng trước chung cư. Mở điện thoại, bấm "Đã đến". Khách xuống. Mở cửa hàng rào. Nhận hàng. Nói cảm ơn. Đóng cửa. 45 giây. 45 giây tương tác giữa tôi và khách hàng thật. Khách cần phở. Tôi có phở. Giao dịch hoàn tất. Không cần pitch deck. Không cần TAM 283 tỷ đô la. Không cần 75% người Việt uống không đủ nước.

Giao đơn thứ 7, bánh mì, quận 10. Khách mở cửa, nhận bánh mì, hỏi: "Anh chạy bao nhiêu đơn rồi?" "7." "Nhiều ha. Mệt không?" "Quen rồi." "Ừ, cố lên anh."

"Cố lên anh." Khách giao bánh mì khuyến khích tôi chân thành hơn 47 comment LinkedIn. Vì khách thấy tôi đang chạy xe 11 giờ đêm. Khách không thấy LinkedIn. Khách thấy người thật.

45 giây. Đơn giản nhất trong mọi giao dịch tôi từng thực hiện. Và cũng thành công nhất. 100% satisfaction. 0% churn. Khách nhận phở, khách vui. Tôi nhận 25.000 đồng, tôi sống tiếp. Startup nào của tôi có tỉ lệ hài lòng 100%? Không cái nào.

Giao đơn thứ 8. Cuối cùng. 12 giờ đêm. Về nhà. Tắm. Nằm xuống.

Không mở Notes. Lần đầu tiên trong 2 tháng, tôi không mở Notes trước khi ngủ. Không gõ ý tưởng. Không gõ "startup #17" hay "app mới" hay "lần này khác". Chỉ nằm. Nhìn trần nhà. Vết ẩm hình Việt Nam to hơn tuần trước, hoặc tôi nhìn lâu hơn. Nhìn đủ lâu thì thấy vết ẩm không giống Việt Nam. Giống gì không biết. Nhưng không giống bản đồ nào. Chỉ là vết ẩm. Chỉ là trần nhà. Chỉ là tôi nằm đây, 38 tuổi, 1 tháng 4 startup chết, 3 triệu tiền thuê nhà quá hạn, sổ tay Bảo để quên trên bàn.

Điện thoại rung. Notification LinkedIn: "Bài đăng của bạn đã đạt 5.000 lượt xem!" Bài "Fail fast, learn faster."

5.000 lượt xem. 0 bài học rút ra. LinkedIn cho tôi 5.000 lượt xem. Bảo cho tôi 1 câu hỏi: "Cái nào thành công?" 5.000 lượt xem không thay đổi gì. 1 câu hỏi thay đổi tất cả. Nhưng tôi không biết thay đổi thế nào. Nên tôi nằm đây, nhìn trần nhà, đợi ý tưởng tiếp theo đến.

Và nó sẽ đến. Luôn đến. Ý tưởng giống mưa Sài Gòn: không mời cũng đến, đến rồi cũng tạnh, nhưng luôn để lại vũng nước. Vũng nước nào của tôi cũng cạn. Nhưng tôi vẫn đợi mưa.

Nhưng tối nay, lần đầu tiên, tôi đợi mà không vội. Không phải vì hết hưng phấn. Mà vì Bảo bỏ tên tôi. "Anh" thay vì "anh Khôi." Nhỏ thôi. Nhưng có thứ gì đó rạn. Và rạn thì không ồn, nên mất một lúc mới nghe.